Armeniera
Armeniera | |
---|---|
հայերեն | |
![]() | |
Datu orokorrak | |
Lurralde eremua | Armenia, inguruko herrialdeak (Nagorno-Karabakh, Errusia, Georgia, Iran, Siria, Libano, Irak eta Turkia) eta diaspora (AEB, Frantzia eta Kanada) |
Hiztunak | 7 milioi |
Rankinga | Ez 100 mintzatuenen artean |
Ofizialtasuna | ![]() |
Eskualdea | Kaukaso mendilerroa |
Araugilea | Arautu gabea |
Hizkuntza sailkapena | |
giza hizkuntza indoeuropar hizkuntzak | |
Informazio filologikoa | |
Hizkuntza-tipologia | SOV hizkuntza, hizkuntza eranskaria, hizkuntza fusionatzailea, adjective-noun (en) ![]() |
Denbora gramatikalak | orainaldia, past imperfect (en) ![]() ![]() |
Kasu gramatikalak | nominatiboa, akusatiboa, lokatiboa, genitiboa, datiboa, ablatiboa eta instrumentala |
Alfabetoa | Armeniar alfabetoa |
Hizkuntza kodeak | |
ISO 639-1 | hy |
ISO 639-2 | hye arm |
ISO 639-3 | hye |
Ethnologue | hye |
Glottolog | arme1241 eta nucl1235 |
Wikipedia | hy |
Linguasphere | 57-AAA-a |
ASCL | 4901 |
IETF | hy |
Armeniera[1] (Հայերեն, hayeren) armeniarrek mintzatzen duten indoeuropar hizkuntza da. Berezko alfabetoa (armeniar alfabetoa) darabil, Erdi Aroan Mesrop Mashtots santuak sortua. Armenian ez ezik, Nagorno-Karabakhen (Azerbaijandik de facto independentzia lortu duen eskualdea), Errusian, Georgian, Iranen, Sirian, Libanon, Iraken eta Turkian ere hitz egiten da.[2] Armeniar genozidioak 1915ean eragindako diasporak, era berean, hizkuntza herrialde ugaritara hedatu du.
Idazkera
Armeniar alfabetoa[3] | |||||
---|---|---|---|---|---|
Ա ա : Aib | Խ խ : Khe | Չ չ : Txa | |||
Բ բ : Ben | Ծ ծ : Tsa | Պ պ : Pe | |||
Գ գ : Gim | Կ կ : Ken | Ջ ջ : Je | |||
Դ դ : Da | Հ հ : Ho | Ռ ռ : Ra | |||
Ե ե : Jetx | Ձ ձ : Dza | Ս ս : Se | |||
Զ զ : Za | Ղ ղ : Ghat | Վ վ : Vev | |||
Է է : E | Ճ ճ : Txe | Տ տ : Tin / Tiun | |||
Ը ը : Et | Մ մ : Men | Ր ր : Re | |||
Թ թ : To | Յ յ : Ji / Hi | Ց ց : Tso | |||
Ժ ժ : Zhe | Ն ն : Nu | Ւ ւ : Hin¹ | |||
Ի ի : Ini | Շ շ : Xa | Փ փ : Pir / Piur | |||
Լ լ : Lin / Liun | Ո ո : Vo | Ք ք : Ke | |||
XIII. mendean gehitu ziren hizkiak | Digrafo eta loturetatik iritsi diren hizkiak | ||||
Օ օ : O | ՈՒ Ու ու : U | ||||
Ֆ ֆ : Fe | և : Jev | ||||
Armeniera | |||||
¹ <Ւ/ւ> hizkia ez da erabiltzen ekialdeko armeniar alfabetoan. |
Armenieraren dialektoak
Armenierak bi dialekto multzo ditu: ekialdekoa eta mendebaldekoa. Dialekto multzo horietako bakoitzak bere estandar idatzia du.
Bi dialekto estandar (bi armeniera batu)
V. mendetik XVIII. arte, dialekto idatzi nagusia armeniera klasikoa izan zen (armenieraz, grabar, hau da, «literaturakoa»). XIX. mendean, baina, Errusiar eta Otomandar inperioek Armenia beren artean zatitzearekin batera, bitan banatu zen idatzizko tradizioa, eta orduz geroztik, armenieraren dialekto idatzi nagusiak bi dira:
- Ekialdekoa: Errusiar Inperioan bizi ziren idazleek sortua. Armenian estatus ofiziala du eta Georgian eta Iranen ere erabiltzen da. Georgian hizkuntza ofizialetako bat zen Sobiet Batasunaren aldian, baina Georgiak independentzia lortuz geroztik, armeniar eta azerbaijandar gutxiengoek oso murriztuak dituzte beren hizkuntza eskubideak. Hartara, Administrazio publikoarekiko harremanetan georgiera erabiltzera behartzen dituzte.[4]
- Mendebaldekoa: Otomandar Inperioan bizi ziren idazleek sortua. Armeniar genozidioan Turkiako ekialdean hil edo deportatu zituzten armeniarrek, hain zuzen ere, dialekto hartaz idazten zuten; beraz, mendebaldeko armeniera da erabiliena armeniar diasporan (diasporako armeniar gehien dauzkaten estatuak: Errusia, Ameriketako Estatu Batuak, Frantzia, Argentina, Libano, Siria, Iran, Kanada, Ukraina, Grezia eta Australia). Jatorrizko lurraldean, gaur egungo Turkiako ekialdean, ez da hiztunik geratu, baina Istanbulen eta ingurumarietan badira mendebaldeko armeniera darabilten diasporako 70.000 armeniar.
Hala ekialdeko nola mendebaldeko armenieratik turkieraren eragin lexiko ia guztia ezabatu zuten armenieradunek XX. mendean, armeniar genozidioaren ondoren.
Erreferentziak
- ↑ Euskaltzaindia. (2007-03-30). 38. araua - Munduko estatu-izenak. .
- ↑ (Ingelesez) «Armenian language», Encyclopaedia Britannica.
- ↑ 163. araua - Georgieraren eta armenieraren alfabetoetan idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistemak. Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2014.05.15).
- ↑ (Ingelesez) International Crisis Group: «Georgia's Armenian and Azeri Minorities», Europe Report, 178. zenbakia, 2006ko azaroaren 22a.
Ikus, gainera
Kanpo estekak
- (Ingelesez) Armeniar alfabetoa
Datuak: Q8785
Multimedia: Armenian language / Q8785
Hizkuntza honek bere Wikipedia du: Bisita ezazu. |