Het Bazel-probleem is een beroemd probleem uit de getaltheorie, een deelgebied van de wiskunde. Het Bazel-probleem werd voor het eerst in 1644 aan de orde gesteld door Pietro Mengoli, en werd bijna honderd jaar later, in 1735, opgelost door Leonhard Euler. Het probleem is naar de stad Bazel genoemd, de thuisstad van zowel Euler als de familie Bernoulli. Diverse Bernoulli's waren er eerder niet in geslaagd dit probleem op te lossen. Gezien het feit dat het probleem drie generaties lang, ook door de vooraanstaande wiskundigen, niet kon worden opgelost, bracht zijn bewijs Euler, op zijn achtentwintigste, ogenblikkelijke roem. Door gebruik te maken van reeksontwikkelingen gaf Euler een oplossing, waarmee meer kan worden bewezen dan alleen het Bazel-probleem. Zijn ideeën werden meer dan honderd jaar later, in 1859, door Bernhard Riemann opgepakt en verder uitgewerkt in diens vruchtdragende artikel Über die Anzahl der Primzahlen unter einer gegebenen Größe (Over het aantal priemgetallen kleiner dan een gegeven getal), waarin Riemann de Riemann-zèta-functie definieerde en tevens de basale eigenschappen van deze zèta-functie bewees.
Het Bazel-probleem vraagt naar de sommatie van de multiplicatieve inversen van de kwadraten van de natuurlijke getallen, dat wil zeggen de (exacte) som van de reeks:
![{\displaystyle \sum _{n=1}^{\infty }{\frac {1}{n^{2}}}=\lim _{n\to \infty }\left({\frac {1}{1^{2}}}+{\frac {1}{2^{2}}}+\ldots +{\frac {1}{n^{2}}}\right)}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/ad964d01072c3b6f8386069a5cd67a6ec239fe05)
Deze reeks is bij benadering gelijk aan 1,644 934.[1] Het Bazel-probleem vraagt echter zowel naar de exacte som van deze rij, alsook naar het bewijs dat deze som correct is. Euler slaagde erin te bewijzen dat:
![{\displaystyle \sum _{n=1}^{\infty }{\frac {1}{n^{2}}}={\frac {\pi ^{2}}{6}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/26a915462f991c41d6da8e006e857aed0ee427cf)
en maakte deze ontdekking in 1735 bekend. Zijn argumenten waren echter gebaseerd op manipulaties die ook in zijn tijd niet waren toegestaan. In 1741 gaf hij alsnog een wiskundig sluitend bewijs.
Eulers bewijs
De reeksontwikkeling van de sinus is:
![{\displaystyle \sin(x)=x-{\frac {x^{3}}{3!}}+{\frac {x^{5}}{5!}}-{\frac {x^{7}}{7!}}+\ldots }](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/7b693b214105be8f66308b17b5c1d2d8fad0bf61)
Door te delen door
krijgt men
![{\displaystyle {\frac {\sin(x)}{x}}=1-{\frac {x^{2}}{3!}}+{\frac {x^{4}}{5!}}-{\frac {x^{6}}{7!}}+\ldots }](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/829e48a321025c98de9b19921a4a8af9facf131b)
Nu zijn de nulpunten van deze functie precies de gehele veelvouden van
, dus de punten
voor
Door de reeks uit te drukken als het product van lineaire factoren die worden bepaald door de wortels, net zoals voor eindige polynomen, ontstaat:
![{\displaystyle {\begin{aligned}{\frac {\sin(x)}{x}}&{}=\left(1-{\frac {x}{\pi }}\right)\left(1+{\frac {x}{\pi }}\right)\left(1-{\frac {x}{2\pi }}\right)\left(1+{\frac {x}{2\pi }}\right)\left(1-{\frac {x}{3\pi }}\right)\left(1+{\frac {x}{3\pi }}\right)\cdots \\&{}=\left(1-{\frac {x^{2}}{\pi ^{2}}}\right)\left(1-{\frac {x^{2}}{4\pi ^{2}}}\right)\left(1-{\frac {x^{2}}{9\pi ^{2}}}\right)\ldots \end{aligned}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/1977d5a86ab99983bbf19083907912174fe37add)
Formeel uitvermenigvuldigen van dit product geeft voor de coëfficiënt van
:
![{\displaystyle -\left({\frac {1}{\pi ^{2}}}+{\frac {1}{4\pi ^{2}}}+{\frac {1}{9\pi ^{2}}}+\ldots \right)=-{\frac {1}{\pi ^{2}}}\sum _{n=1}^{\infty }{\frac {1}{n^{2}}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/36ba3dcd3308917086419c988dee55bd8d11ef79)
In de oorspronkelijke ontwikkeling van
is de coëfficiënt van
gelijk is aan −1/(3!) = −1/6. Uit het gelijkstellen van deze twee coëfficiënten volgt:
![{\displaystyle -{\frac {1}{6}}=-{\frac {1}{\pi ^{2}}}\sum _{n=1}^{\infty }{\frac {1}{n^{2}}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/137f5522a36f142a13fa24086ada72f53fd0cd70)
of ook:
![{\displaystyle \sum _{n=1}^{\infty }{\frac {1}{n^{2}}}={\frac {\pi ^{2}}{6}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/26a915462f991c41d6da8e006e857aed0ee427cf)
Verband met de riemann-zèta-functie
De riemann-zèta-functie
is een belangrijke functie in de wiskunde, vanwege het verband met de verdeling van de priemgetallen. De functie wordt voor elk complex getal
met reëel deel > 1 gedefinieerd als:
![{\displaystyle \zeta (s)=\sum _{n=1}^{\infty }{\frac {1}{n^{s}}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/31f460a787ebaf667aaf7805f2b87e542a02836b)
Voor
is dus:
![{\displaystyle \zeta (2)=\sum _{n=1}^{\infty }{\frac {1}{n^{2}}}={\frac {1}{1^{2}}}+{\frac {1}{2^{2}}}+{\frac {1}{3^{2}}}+{\frac {1}{4^{2}}}+\ldots ={\frac {\pi ^{2}}{6}}\approx 1{,}644934}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/26b575753997bd75b7fd6d2be02866e3c9e42e49)
Dat de reeks convergent is, kan worden bewezen met de onderstaande ongelijkheid:
![{\displaystyle \sum _{n=1}^{N}{\frac {1}{n^{2}}}<1+\sum _{n=2}^{N}{\frac {1}{n(n-1)}}=1+\sum _{n=2}^{N}\left({\frac {1}{n-1}}-{\frac {1}{n}}\right)=1+1-{\frac {1}{N}}\;{\stackrel {N\to \infty }{\longrightarrow }}\;2}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/ce0994a19176b37ffe8544be5ad834a28cf13541)
Dit geeft een bovengrens:
, en omdat de reeks alleen positieve termen heeft, moet deze wel convergeren. Het kan worden aangetoond dat
een mooie uitdrukking in termen van de Bernoulligetallen heeft, als
een positief even geheel getal is. Met
:
![{\displaystyle \zeta (2n)={\frac {(2\pi )^{2n}(-1)^{n+1}B_{2n}}{2\cdot (2n)!}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/e6b4602234b165ad103209f1d4cbdf4833068d19)
Daaruit volgt ook:
![{\displaystyle \zeta (2)=\pi ^{2}B_{2}={\frac {\pi ^{2}}{6}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/483444ce9c7cf2d9cbc543c0902a651738d547d6)
Bewijs
Het bewijs gaat terug op Augustin Louis Cauchy.[2] Het hier gegeven bewijs verscheen in 1954 in het boek Nonelementary Problemen in een Elementary Exposition van Akiva en Isaak Yaglom en werd later, in 1982, in het tijdschrift Eureka opgenomen, waarin het aan John Scholes werd toegeschreven. Scholes zegt dat hij het bewijs leerde van Peter Swinnerton-Dyer, maar dat het bewijs hoe dan ook deel uitmaakte van de 'gemeenschappelijke kennis in het Cambridge van de late jaren 1960'.
De gedachte achter het bewijs is het opsluiten van de partiële sommen
![{\displaystyle \sum _{n=1}^{m}{\frac {1}{n^{2}}}={\frac {1}{1^{2}}}+{\frac {1}{2^{2}}}+\ldots +{\frac {1}{m^{2}}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/b850adc4f5a0fb3ae7e62d5e42ac281796c7aef4)
tussen twee uitdrukkingen die beiden in de limiet naar
gaan.
Bewijs
Zij
een reëel getal met
, en
een oneven natuurlijk getal. Volgens de stelling van De Moivre geldt:
![{\displaystyle {\frac {\cos(nx)+i\sin(nx)}{(\sin x)^{n}}}={\frac {(\cos x+i\sin x)^{n}}{(\sin x)^{n}}}=\left({\frac {\cos x+i\sin x}{\sin x}}\right)^{n}=(\cot x+i)^{n}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/2dce3548c59bc3443237347783da2a0c61207986)
Met het binomium van Newton volgt:
![{\displaystyle =\left({n \choose 0}\cot ^{n}x-{n \choose 2}\cot ^{n-2}x\pm \ldots \right)+i\left({n \choose 1}\cot ^{n-1}x-{n \choose 3}\cot ^{n-3}x\pm \ldots \right)}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/226ec7ef8a578ba965b22cbfad0615e83e55b830)
Vergelijken van de imaginaire delen van beide uitdrukkingen geeft:
![{\displaystyle {\frac {\sin(nx)}{(\sin x)^{n}}}={n \choose 1}\cot ^{n-1}x-{n \choose 3}\cot ^{n-3}x\pm \ldots }](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/2619eaa2578aded8ec417ab123521cc40fc5e707)
Neem
en
voor
. Dan is
een veelvoud van
en dus een nulpunt van de sinus, zodat voor iedere
:
![{\displaystyle 0={{2m+1} \choose 1}\cot ^{2m}x_{r}-{{2m+1} \choose 3}\cot ^{2m-2}x_{r}\pm \ldots +(-1)^{m}{{2m+1} \choose {2m+1}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/c9b6d8a9de7f70c0dbbe251876dd3fbdc83c6070)
De getallen
zijn verschillend van elkaar en liggen in het interval
. Aangezien de functie
injectief is op dit interval, zijn ook de getallen
voor
van elkaar verschillend en dus de wortels van het
-de-graadspolynomoom:
![{\displaystyle p(t)={{2m+1} \choose 1}t^{m}-{{2m+1} \choose 3}t^{m-1}\pm \ldots +(-1)^{m}{{2m+1} \choose {2m+1}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/930abaf5a211b8b06c6d5340b4f3b286bc2093ac)
Met een van de formules van Viète kan de som van de wortels direct bepaald worden uit de eerste twee coëfficiënten van het polynoom:
![{\displaystyle \cot ^{2}x_{1}+\cot ^{2}x_{2}+\ldots +\cot ^{2}x_{m}={\frac {\binom {2m+1}{3}}{\binom {2m+1}{1}}}={\frac {2m(2m-1)}{6}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/f5830abe1435874d534bad0a5459b05a64d3903b)
en met de substitutie
volgt ook:
![{\displaystyle \csc ^{2}x_{1}+\csc ^{2}x_{2}+\ldots +\csc ^{2}x_{m}={\frac {2m(2m-1)}{6}}+m={\frac {2m(2m+2)}{6}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/b730301ddae0ec8e02e8de22fd3a79457745fd00)
Nu geldt op het interval
:
![{\displaystyle \cot ^{2}x<{\frac {1}{x^{2}}}<\csc ^{2}x}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/d128502ee9c66d092323e239d6973d1aee6652b3)
zodat:
![{\displaystyle {\frac {2m(2m-1)}{6}}<\left({\frac {2m+1}{\pi }}\right)^{2}+\left({\frac {2m+1}{2\pi }}\right)^{2}+\ldots +\left({\frac {2m+1}{m\pi }}\right)^{2}<{\frac {2m(2m+2)}{6}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/c368c886759b79b3432b6b3c3fcc044dbf298d43)
of na vermenigvuldiging met
:
![{\displaystyle {\frac {\pi ^{2}}{6}}\left({\frac {2m}{2m+1}}\right)\left({\frac {2m-1}{2m+1}}\right)<{\frac {1}{1^{2}}}+{\frac {1}{2^{2}}}+\ldots +{\frac {1}{m^{2}}}<{\frac {\pi ^{2}}{6}}\left({\frac {2m}{2m+1}}\right)\left({\frac {2m+2}{2m+1}}\right)}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/b8a57f59e0412c2ba00bc1b0ad06003605617f66)
Met toenemende
naderen zowel de onder- als de bovengrens naar
, zodat volgens de insluitstelling
![{\displaystyle \zeta (2)=\sum _{k=1}^{\infty }{\frac {1}{k^{2}}}=\lim _{m\to \infty }\left({\frac {1}{1^{2}}}+{\frac {1}{2^{2}}}+\ldots +{\frac {1}{m^{2}}}\right)={\frac {\pi ^{2}}{6}}}](https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/6963f59bd57cd7080220c30773d32a8cf2de3187)
Externe links
- Euler's solution of the Basel problem -- the longer story (Eulers oplossing van het Bazel-probleem - het lange verhaal) PDF (61.7 KiB)
- (en) How Euler did it (Hoe Euler het deed) PDF (265 KiB)
- (en) The infinite series of Euler and the Bernoulli's spice up a calculus class (De oneindige reeksen van Euler en Bernouilli's verlevendigen een collegereeks analyse) PDF (106 KiB)
- (en) Fourteen proofs of the evaluation of ζ(2) (Veertien bewijzen van de evaluatie van ζ(2)), verzameld door Robin Chapman
Bronnen, noten en/of referenties
- ↑ rij A013661 in OEIS
- ↑ Cours d'Analyse, 1821, voetnoot VIII