Aleksander Świętochowski
![]() Aleksander Świętochowski, 1900 r. | |||
Data i miejsce urodzenia | 18 stycznia 1849 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 25 kwietnia 1938 | ||
Dzieci | |||
![]() | |||
Odznaczenia | |||
![]() | |||
| |||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Kazimierz_Mordasewicz_-_Portret_Aleksandra_%C5%9Awi%C4%99tochowskiego_2.jpg/240px-Kazimierz_Mordasewicz_-_Portret_Aleksandra_%C5%9Awi%C4%99tochowskiego_2.jpg)
Aleksander Świętochowski, ps. „Władysław Okoński”, „Poseł Prawdy”, „O.Remus”, „Oremus”, „Liber”, „Gezyasz”, „Nauczyciel” i in.[1] (ur. 18 stycznia 1849 w Stoczku Łukowskim, zm. 25 kwietnia 1938 w Gołotczyźnie) – polski pisarz, publicysta, filozof i historyk, aforysta, krytyk, publicysta polityczny, działacz społeczny.
Życiorys
W młodości uczęszczał do szkół w Siedlcach i Lublinie, gdzie ukończył gimnazjum[2]. Studia w Szkole Głównej i na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim odbywał w latach 1866–1870 na wydziale filologiczno-historycznym. W 1874 roku wyjechał do Lipska. Na tamtejszej uczelni uzyskał doktorat z filozofii (praca O powstaniu praw moralnych[1]). Powrócił do Warszawy, gdzie publikował artykuły w „Przeglądzie Tygodniowym”. Współpracę z redakcją zakończył w 1878 roku, jednocześnie rozpoczynając pracę w redakcji dziennika „Nowiny” (do 1881 roku[1]).
Po odejściu z „Nowin” założył tygodnik „Prawda”, który redagował do roku 1902 (stworzył cykl felietonów Liberum veto). W latach 1908–1912 redagował miesięcznik „Kultura Polska”, następnie „Humanista Polski” współpracował też z „Myślą Narodową”. Oprócz artykułów społeczno-politycznych i krytycznoliterackich pisywał tam również felietony pod pseudonimem „Poseł Prawdy”. Poza publicystyką uprawiał też twórczość dramaturgiczną i nowelistyczną.
Prowadził także działalność społeczno-oświatową. Za największe dzieło swojego życia w tej dziedzinie uważał powstanie jeszcze pod rozbiorami szkół rolniczych w Gołotczyźnie – szkoły gospodarstwa domowego dla dziewcząt wiejskich (1909) założonej przez właścicielkę wsi Aleksandrę Bąkowską i 3 lata później szkoły rolniczej dla chłopców o nazwie Bratne. Należał do czołowych ideologów i przywódców pozytywizmu warszawskiego.
W latach (1906–1913) założył i był prezesem Towarzystwa Kultury Polskiej. Był gorącym rzecznikiem postępu, oświaty, kultury, walczył o równe prawa dla kobiet, Żydów, zwalczał konserwatyzm, wstecznictwo i klerykalizm.
Od 1912 roku do śmierci mieszkał w Gołotczyźnie, gdzie związał się wspólną ideą i głębszym uczuciem osobistym z Aleksandrą Bąkowską (z żoną od wielu lat był w faktycznej i całkowitej separacji). W 1921 r. związał się zaś z zaledwie 20-letnią wówczas, więc młodszą o ponad 50 lat, Marią Żydowo, z którą ożenił się w 1932 roku, zaraz po śmierci żony. Zmarł 25 kwietnia 1938 roku w Gołotczyźnie. Pochowany jest na cmentarzu w Sońsku k. Ciechanowa. Wdowa, Maria Świętochowska (później Grossman) prowadziła do 1959 roku muzeum poświęcone pisarzowi[3]. Zmarła 14 stycznia 2004 roku w wieku 101 lat[4].
Jego syn Ryszard Świętochowski był działaczem politycznym. Od 1984 roku Aleksander Świętochowski jest patronem założonej przez siebie szkoły w Gołotczyźnie – aktualnie Zespołu Szkół Centrum Kształcenia Rolniczego.
Odznaczenia
- Złoty Wawrzyn Akademicki (5 listopada 1935)[5].
Poglądy literackie i polityczne
![]() | Zobacz w Wikiźródłach tekst My i Wy |
Jego manifest My i wy (1871) i Praca u podstaw (1873) zawierają główne założenia programowe pozytywizmu. W życiu wyznawał liberalizm, a w okresie międzywojennym był publicystą opozycyjnym wobec sanacji[6].
Twórczość Świętochowskiego obejmuje dramaty o tematyce filozoficzno-moralnej oraz historii idei.
W roku 1927 otrzymał nagrodę literacką miasta Łodzi[7]. W końcowym etapie życia zmienił poglądy. Jako inteligencki radykał i lewicujący liberał, skierował się w prawą stronę, zbliżając się do Narodowej Demokracji[8].
Twórczość
Wydania zbiorowe Pism (1896–1900), II. wyd. (1908–1909), 7 t. zawiera: I–II. Obrazki powieściowe, III. Bajki, IV–VI. Utwory dramatyczne, VII. Duchy, cz. I–III. (cz. IV–VI. w r. 1909 jako VIII. t. Pism, poemat dramatyczny prozą, główne dzieło Świętochowskiego). Pamiętnik drukowany w „Wiadomościach literackich” (1931/1932). Wydał ponadto: Genealogia teraźniejszości (1936)[9], powieść Twinko (1936).
Książka dla młodzieży: Czcigodni Polacy. Charaktery (1923).
Dramaty:
- 1876 – Niewinni, Nieśmiertelne dusze. I. Ojciec Makary
- 1878 – Piękna
- 1879 – Dramata (Antea, Na targu, Helvia, Poddanka, Błazen, Za maską)
- 1885 – Aspazja
- 1888 – Aureli Wiszar
- 1889 – Regina
- 1923 – Hultaj (komedia)
Utwory powieściowe:
- 1879 – O życie (Damian Capenko, Chawa Rubin, Karl Krug)[10]
- 1880 – Klemens Boruta[11]
- 1914 – Drygałowie
- 1929 – Nałęcze
Studia filozoficzne:
- 1877 – O powstawaniu praw moralnych, Dumania pesymisty
- 1878 – Wolter
- 1880 – O epikureizmie
- 1896 – Poeta jako człowiek pierwotny
- 1906 – O prawach człowieka i obywatela. O prawach mniejszości
- 1910 – Utopie w rozwoju historycznym
- 1911 – Ofiarność obywatelska
- 1912 – Źródła moralności
- 1925–1928 – Historia chłopów polskich w zarysie
Przypisy
- ↑ a b c Jan Data: Aleksander Świętochowski. [dostęp 2009-01-16]. (pol.).
- ↑ Poseł prawdy. „Nowości Ilustrowane”. Nr 17, s. 14, 28 kwietnia 1906.
- ↑ BarbaraB. Konarska-Pabiniak BarbaraB., 150 rocznica urodzin Aleksandra Świętochowskiego., 1999 .
- ↑ Maria Żydowo. Sejm-Wielki.pl. [dostęp 2019-01-13].
- ↑ M.P. 1935 r. nr 257, poz. 305 „za wybitną twórczość literacką”.
- ↑ Świętochowski Aleksander, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2024-04-19] .
- ↑ Nagrody Miasta Łodzi [online], BIP ŁÓDŹ [dostęp 2021-10-04] (pol.).
- ↑ Konrad Naylor, 100 postaci, które miały największy wpływ na dzieje Polski. Puls 1996, s. 739.
- ↑ Genealogja teraźniejszości Warszawa: Towarzystwo Wydawnicze „Rój”, 1936.
- ↑ AleksanderA. Świętochowski AleksanderA., O życie, wyd. 1897. [online], polona.pl [dostęp 2018-06-15] .
- ↑ AleksanderA. Świętochowski AleksanderA., Klemens Boruta, wyd. 1880. [online], polona.pl [dostęp 2018-06-15] .
Linki zewnętrzne
- Świadectwo maturalne Aleksandra Henryka Świętochowskiego z dnia 18/30 VI 1866 roku. dziedzictwo.polska.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-09-28)].
- Aleksander Świętochowski w serwisie Wolne Lektury
- Genealogja teraźniejszości
- Dzieła Aleksandra Świętochowskiego w bibliotece Polona
- ISNI: 000000036854754X, 0000000108789286
- VIAF: 22939255
- LCCN: n88273143
- GND: 118867644
- BnF: 12102954h
- SUDOC: 029392373
- NLA: 35791001
- NKC: jn20010316261, xx0268104
- NTA: 07001129X
- CiNii: DA06434353
- Open Library: OL960562A
- PLWABN: 9810599494105606
- NUKAT: n94201835
- J9U: 987007277089705171
- CONOR: 147306851
- LIH: LNB:I0N;=rE
- PWN: 3984638
- VLE: aleksander-swietochowski
- Catalana: 0064770
- Hrvatska enciklopedija: 60088