Chondrilla sztywna
![]() | |||||
Systematyka[1][2] | |||||
Domena | eukarionty | ||||
---|---|---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||||
Podkrólestwo | |||||
Nadgromada | |||||
Gromada | |||||
Podgromada | |||||
Nadklasa | okrytonasienne | ||||
Klasa | Magnoliopsida | ||||
Nadrząd | astropodobne | ||||
Rząd | astrowce | ||||
Rodzina | astrowate | ||||
Podrodzina | Cichorioideae | ||||
Rodzaj | chondrilla | ||||
Gatunek | chondrilla sztywna | ||||
Nazwa systematyczna | |||||
Chondrilla juncea L. Sp. Pl. 2: 796. 1753[3] | |||||
| |||||
| |||||
|
Chondrilla sztywna (Chondrilla juncea L.) – gatunek rośliny należącej do rodziny astrowatych. Występuje naturalnie w Europie południowej i środkowej, w zachodniej Azji i północno-zachodniej Afryce[5]. Jako gatunek introdukowany jest uporczywym chwastem w Ameryce Północnej, Południowej, w Australii i Nowej Zelandii[6]. W Polsce rozpowszechniony z wyjątkiem wyższych partii pogórza i gór. Rośnie w miejscach piaszczystych, nasłonecznionych[5]. Gatunek jest obligatoryjnym apomiktem – nasiona powstają wyłącznie w wyniku partenogenezy[3].
Morfologia
- Fragment kwiatostanu złożonego
- Koszyczki kwitnące i owocujące
- Owoce z aparatem lotnym
- Owoce
- Korzeń
- Palowy, nierzadko bardzo długi[5].
- Łodyga
- Wzniesiona lub pokładająca się, zwykle od nasady silnie rozgałęziona, gałązki sztywne, wzniesione. Osiąga zwykle od 0,5 do 1 m wysokości, rzadziej do 1,2 m. W dole bywa szczecinkowato owłosiona, poza tym naga, niebieskozielona[5].
- Liście
- Dwojakiego rodzaju – zebrane w rozecie przyziemnej i łodygowe. Te pierwsze zasychają w czasie kwitnienia. Ich blaszka jest odwrotnie jajowata, długości do 10, rzadko do 12 cm, i do 4 cm szerokości. W różnym stopniu zatokowo wcinane i nierówno ząbkowane. Dolne liście łodygowe podobne do tych z rozety, ku górze coraz bardziej lancetowate i w końcu równowąsko lancetowate, coraz rzadziej, odlegle ząbkowane, najwyższe liście całobrzegie[5].
- Kwiaty
- Niewielkie koszyczki z żółtymi kwiatkami języczkowatymi wyrastają na krótkich szypułkach pojedynczo lub zebrane są po kilka w szczytowych częściach pędów. Okrywa koszyczków jest cylindryczna, złożona z lancetowatych, zaostrzonych listków o długości ok. 1 cm. Nasada okrywy i krótkie szypuły są okryte gęstymi, białymi włoskami. Kwiatów w koszyczkach jest zwykle od 8 do 12, z płatkami wyraźnie ząbkowanymi na końcach[5].
- Owoce
- Niełupki wrzecionowate, pięciożeberkowe, wraz z puchem kielichowym osiągają do ok. 1,5 cm długości. Puch pojedynczy, biały[5].
Biologia i ekologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/13/Chondrilla_juncea-pjt.jpg/220px-Chondrilla_juncea-pjt.jpg)
Roślina dwuletnia lub bylina. Kwitnie latem; w Europie Środkowej od lipca do sierpnia, czasem do września[5], w Ameryce Północnej do października[3]. Kwiaty otwierają się w najjaśniejszej części dnia, zwykle między godziną 9 i 15[7]. Gatunek należy do roślin kompasowych – blaszki liści łodygowych ustawiają się w porze najsilniejszego nasłonecznienia pionowo i równolegle do kierunku padania promieni słonecznych[7].
Rośnie w miejscach piaszczystych[5] i kamienistych[7], nasłonecznionych. Często w miejscach przekształconych przez człowieka – na siedliskach ruderalnych, takich jak: przydroża, przytorza, nieużytki[5], także na miedzach, odłogach i w uprawach. Rośnie jako chwast zwłaszcza w uprawach zbożowych i w winnicach[7], w szczególności na obszarach, gdzie jest gatunkiem inwazyjnym[3].
W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych Europy Środkowej uznany jest za gatunek charakterystyczny dla muraw napiaskowych ze związku SAll. Koelerion glaucae[8]. Rośnie także w zbiorowiskach rzędów Festucetalia valesiacae, Onopordetalia acanthii i związku Caucalidion lappulae[7].
Liczba chromosomów 2n wynosić może 14, 15, 16, 30[5].
Znaczenie ekonomiczne
Na obszarach, gdzie jest gatunkiem inwazyjnym, jest chwastem upraw polowych. W Australii, gdzie notowany jest od 1917[7], uważany jest za „najbardziej uporczywy chwast zbóż”[3]. Jest tak kłopotliwy ponieważ na ubogich siedliskach jest silnie konkurencyjny – dzięki silnemu i głębokiemu systemowi korzeniowemu sprawnie pozyskuje wodę i substancje odżywcze z gleby. Jest odporny na suszę, zabiegi agrotechniczne i działanie wielu herbicydów. Okazałe, sztywne i silnie rozgałęzione pędy utrudniają zbiór plonów[3], włącznie z uszkadzaniem maszyn rolniczych[9]. Zawleczony do wschodnich Stanów Zjednoczonych w 1896, na zachodzie pojawił się w 1938[7] i na początku XXI wieku zajmował tam ponad 2,5 mln ha[10]. W Ameryce Południowej pierwszy raz odnotowany został w Buenos Aires w 1977[7]. Prędkość rozprzestrzeniania się gatunku w Australii wyliczona została na 24 km rocznie[7]. Do jego zwalczania wykorzystuje się grzyba Puccinia chondrollina[9].
Liście mają łagodny, przyjemny smak i we Francji[11] oraz w Hiszpanii[9] spożywane są w sałatkach. Owoce uznawane są jednak za trujące[11].
Ze względu na silne właściwości antyoksydacyjne stanowi przedmiot badań w celu zastosowania w medycynie[10].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2017-09-11] (ang.).
- ↑ a b c d e f Chondrilla juncea Linnaeus. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2017-09-11].
- ↑ Chondrilla juncea L.. [w:] The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2017-09-11].
- ↑ a b c d e f g h i j k Pawłowski B., Jasiewicz A. (red.): Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. T. XIII. Warszawa, Kraków: PAN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1972, s. 149-150.
- ↑ Zhu Shi, Norbert Kilian: Chondrilla Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2017-09-11].
- ↑ a b c d e f g h i Slavik B., Stepankova J. (red.): Kvetena Ceske Republiky. 7. Praha: Academia, 2004, s. 505-507.
- ↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 461. ISBN 83-01-14439-4.
- ↑ a b c David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 197, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ a b Barbara Sudnik-Wójcikowska, Agnieszka Krzyk: Rośliny wydm, klifów, solnisk i aluwiów. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2015, s. 50. ISBN 978-83-7763-288-8.
- ↑ a b Chondrilla juncea - L.. [w:] Plants For A Future [on-line]. [dostęp 2017-09-11].
- Catalana: 0122141
- BioLib: 41870
- EoL: 467604
- EUNIS: 155390
- Flora of North America: 220002818
- FloraWeb: 1539
- GBIF: 5403805
- identyfikator iNaturalist: 76300
- IPNI: 328774-2
- ITIS: 37029
- NCBI: 75963
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): gcc-129129
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:328774-2
- Tela Botanica: 17040
- identyfikator Tropicos: 2700537
- USDA PLANTS: CHJU
- CoL: 5XZQC