Cyjanotypia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c4/Anna_Atkins_algae_cyanotype.jpg/220px-Anna_Atkins_algae_cyanotype.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e4/Anna_Atkins_Cystoseira_granulata.jpg/220px-Anna_Atkins_Cystoseira_granulata.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/Construction_of_the_Library_of_Congress%2C_Washington%2C_D.C.%2C_Nov._1%2C_1893_LCCN2007664062.tif/lossy-page1-220px-Construction_of_the_Library_of_Congress%2C_Washington%2C_D.C.%2C_Nov._1%2C_1893_LCCN2007664062.tif.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/04/Blueprint_for_Everglades_canals1921.jpg/220px-Blueprint_for_Everglades_canals1921.jpg)
Cyjanotypia – technika fotograficzna wykorzystująca światłoczułość soli żelaza, charakteryzująca się monochromatycznym zdjęciem fotograficznym w kolorze niebieskim, tworzonym przez błękit pruski[1]. Wynaleziona w 1842 roku, początkowo pozwalała na otrzymywanie obrazu negatywowego i w takiej wersji była do około połowy XX wieku wykorzystywana w reprografii. Używano jej także do otrzymywania obrazów bez użycia aparatu fotograficznego, czego czołowym przykładem są wykonane w cyjanotypii ilustracje Anny Atkins przedstawiające odbite na papierze algi morskie. Cyjanotypowa technika pozytywowa została udoskonalona w 1877 roku, a dzięki niskim kosztom i łatwemu wykonaniu stosowana była również przez fotografów-amatorów w celu otrzymania odbitek z negatywu metodą stykową.
Historia
Wynaleziona została przez Sir Johna Herschela, który opisał ją w 1842 r. w opracowaniu pt. On the Action of the Rays of the Solar Spectrum on Vegetable Colours and on Some New Photographic Processes i zaprezentował 16 czerwca tego roku w Royal Society of London. Pierwotnie technika opracowana przez Herschela pozwalała na otrzymywanie negatywów. Stworzył on także jej wersję pozytywową, jednak wymagała ona ulepszeń, które w 1877 r. wprowadził Henri Pellet[2]. Herschel nie opatentował wynalezionej przez siebie techniki. Sam wykorzystywał ją do kopiowania rycin i notatek[2]. Jednym z najwcześniejszych przykładów zastosowań cyjanotypii były prace zajmującej się amatorsko botaniką Anny Atkins, córki naukowca Johna George'a Childrena. W 1840 roku razem z ojcem zainteresowali się technikami opracowanymi przez Williama Foxa Talbota: kalotypią i photogenic drawing. Dwa lata później Atkins zapoznała się z techniką cyjanotypii, wynalezioną przez Herschela, przyjaciela ich rodziny. Wykorzystała ją do stworzenia ilustracji do swojej książki na temat alg: British Algae: Cyanotype Impressions, opublikowanej w latach 1843–1853[3]. Była to pierwsza w historii książka ilustrowana fotografiami[4], wyprzedzająca o kilka miesięcy publikację The Pencil of Nature Talbota, której często przyznaje się pierwszeństwo w tym zakresie[5].
Cyjanotypia była techniką tańszą i łatwiejszą od technik srebrowych, wykorzystywanych w fotografii w tym czasie. Na szerszą skalę zaczęła być wykorzystywana po roku 1872, kiedy paryski producent Marion et Cie zaczął sprzedawać papier ferro-prussiate, czyli gotowy, światłoczuły papier do wykonywania cyjanotypowych kopii planów. Do około połowy XX wieku cyjanotypię stosowano w reprografii jako technikę służącą do kopiowania dokumentów (w języku angielskim uzyskana w ten sposób kopia nazywana jest blueprint). W XIX wieku używali jej fotografowie-amatorzy, ale ze względu na jej niebieski kolor odrzucała ją część fotografów zawodowych, uznając za technikę niższej rangi. Do profesjonalnych fotografów stosujących cyjanotypię należeli m.in. Henri Le Secq i Edward S. Curtis; z kolei Eadweard Muybridge w cyjanotypii wykonywał robocze odbitki, poprzedzające wykonanie właściwych odbitek w bardziej szlachetnych technikach. Cyjanotypia wykorzystywana była także w fotografii dokumentacyjnej, utrwalającej duże przedsięwzięcia inżynieryjne, takie jak budowa Forth Bridge i Kanału Panamskiego[6].
Podobnie jak inne dawne techniki fotograficzne, tak i cyjanotypia została w latach 60 XX wieku ponownie odkryta przez współczesnych fotografów jako jedna z alternatyw dla powszechnie wówczas wykorzystywanej techniki żelatynowo-srebrowej[4].
Technika
Przy bladym świetle lub w ciemni papier albo inne podłoże (np. tkanina) pokrywane jest roztworem soli żelaza(III) (współcześnie jest to zwykle cytrynian amonu-żelaza(III)(inne języki)), żelazicyjanku potasu i wody, który tworzy warstwę światłoczułą w kolorze żółtozielonym. Po wysuszeniu papier jest naświetlany stykowo, tj. poprzez bezpośrednie zetknięcie z negatywem i wystawienie na światło słoneczne lub sztuczne, zazwyczaj w kopioramce. Technikę wykorzystywano także do tworzenia fotogramów, czyli obrazów otrzymywanych bez użycia aparatu fotograficznego i negatywu, poprzez umieszczenie na uczulonym papierze przedmiotów lub roślin (tak jak robiła to Atkins). W wyniku zachodzącej pod wpływem światła redukcji kationu żelaza w cytrynianie amonu-żelaza(III) i reakcji z żelazicyjankiem potasu powstaje błękit pruski. Po naświetleniu odbitka jest płukana i suszona. Możliwe jest także jej tonowanie, dzięki czemu obraz uzyskuje kolor fioletowy, zielony, brązowy, czerwony, a nawet czarny[2].
Przypisy
- ↑ MarekM. Ples MarekM., Nie tylko srebro. Światłoczułe związki w fotografii, „Chemia w Szkole”, 1 (2018), Agencja AS Józef Szewczyk, str. 35-41 .
- ↑ Meredith Key Soles: Anna Atkins. W: Encyclopedia of nineteenth-century photography. John Hannavy (red.). New York: 2008, s. 93-94. ISBN 0-415-97235-3.
- ↑ a b Dusan C. Stulik, Art Kaplan: Cyanotype. Los Angeles: The Getty Conservation Institute, 2013, s. 5, seria: The Atlas of Analytical Signatures of Photographic Processes. ISBN 978-1-937433-08-6.
- ↑ Christopher James: The Book of Alternative Photographic Processes. Wyd. 3. Boston: Cenganing Learning, 2015, s. 66. ISBN 1-305-46159-2.
- ↑ Mike Ware: Cyanotype. W: Encyclopedia of nineteenth-century photography. John Hannavy (red.). New York: 2008, s. 360–361. ISBN 0-415-97235-3.
Bibliografia
- Bertrand Lavédrine: Photographs of the past. Process and preservation. Los Angeles: 2009. ISBN 978-0-89236-957-7.
- Dusan C. Stulik, Art Kaplan: Cyanotype. Los Angeles: The Getty Conservation Institute, 2013, seria: The Atlas of Analytical Signatures of Photographic Processes. ISBN 978-1-937433-08-6.
- Mike Ware: Cyanotype. W: Encyclopedia of nineteenth-century photography. John Hannavy (red.). New York: 2008, s. 360–361. ISBN 0-415-97235-3.
Linki zewnętrzne
- Tomasz Mielech: klasyczne techniki fotograficzne: cyjanotypia. klasyczne techniki fotograficzne. [dostęp 2018-11-15]. (pol.).
- Britannica: technology/cyanotype
- Treccani: cianografia