Eduard Engel
![]() | |||
Data i miejsce urodzenia | 21 listopada 1851 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 23 listopada 1938 | ||
Zawód, zajęcie | historyk literatury, leksykograf, purysta językowy | ||
Narodowość | niemiecka | ||
Edukacja | 1874 doktorat z językoznawstwa na Uniwersytecie w Rostocku | ||
Alma Mater | Uniwersytet w Berlinie | ||
|
Eduard Engel (ur. 12 listopada 1851 w Słupsku, zm. 23 listopada 1938 w Bornim k. Poczdamu) – niemiecki historyk literatury, purysta językowy, krytyk literacki, pisarz, leksykograf.
Życiorys
Urodził się w rodzinie niemiecko-żydowskiej. W Słupsku, który należał wówczas do pruskiej prowincji Pomorze, uczęszczał do szkoły podstawowej (Volksschule) i do gimnazjum. Studiował indoeuropeistykę, filologię klasyczną i romanistykę w Berlinie, w roku 1874 doktoryzował się w Rostocku na temat składni języka starofrancuskiego (dysertacja napisana po łacinie), przez długie lata pracował jako stenograf w Reichstagu. Był człowiekiem o wszechstronnych zainteresowaniach i wielorakich aktywnościach, m.in. w kolejnictwie, gdzie zainicjował określone reformy. Z jego inspiracji Niemcy wprowadziły podczas I wojny światowej czas letni. Za swoje zasługi został w roku 1931 honorowym członkiem Niemieckiego Stowarzyszenia Językowego (Deutscher Sprachverein). W latach trzydziestych ze względu na swoje żydowskie pochodzenie otrzymał od nazistów zakaz publikacji, nie wolno było powoływać się na jego prace. Zmarł w nędzy i zapomnieniu[1].
Twórczość
Był autorem znaczących monografii z zakresu historii literatury angielskiej, francuskiej, prac na temat twórczości Goethego. Jego 2-tomowa historia literatury niemieckiej (1. wydanie: 1906) miała w roku 1929 swoją 38. edycję. Pisał nowele, a również teksty o tematyce historycznej. Jego monografia z zakresu stylistyki „Deutsche Stilkunst” (1911) do roku 1922 doczekała się 30 wydań[2]. W latach 1879–1883 sprawował funkcję redaktora naczelnego prestiżowego czasopisma literackiego poświęconego literaturze światowej (też polskiej) i niemieckiej. Promował tam utwory młodych pisarzy[3]. Engel należał do najbardziej aktywnych purystów językowych w Niemczech. Jest autorem obszernych prac na temat wyrazów obcych w języku niemieckim i ich zwalczania, w tym słownika zniemczającego (słownika z wyrazami obcymi jako hasłami, dla których proponowane są odpowiedniki rodzime)[4], a również nietypowego słownika odwróconego: wyrazy rodzime (zniemczenia) jako hasła, wyrazy obce jako ekwiwalenty: Engel, Eduard: Deutsche Sprachschöpfer. Ein Buch deutschen Trostes, zweite verbesserte Auflage. Leipzig 1920. Uważał, że wyrazy obce zagrażają tożsamości języka niemieckiego i tożsamości narodowej. W jego pracach dominują więc motywy narodowe, które przyjmują nieraz charakter nacjonalistyczny, a nawet szowinistyczny[5]. W swoich pracach Engel wyraża zaniepokojenie stanem języka niemieckiego i „barbaryzacją języka” (,,Sprachverwelschung“). Krytykuje pisarzy i naukowców niemieckich za nadmierne jego zdaniem używanie wyrazów pochodzenia obcego. Uczeni – mówi – starają się posługiwać jak najdoskonalszym sprzętem: astronom używa najostrzejszych soczewek, biolog najlepszych mikroskopów, tymczasem humanistyka niemiecka posługuje się narzędziem niedoskonałym: językiem zniekształconym i niejasnym, który uniemożliwia odpowiednie wyrażenie myśli[6]. Uznając zasługi Engela w zakresie opisu języka niemieckiego, prac poprawnościowych, stylistyki, historii literatury, nie można zapominać o tym, że jego poglądy na temat zwalczania wyrazów pochodzenia obcego miały często charakter skrajny i szowinistyczny. Eduard Engel to bardzo znacząca, choć kontrowersyjna i nieco zapomniana postać niemieckiej kultury, przykład niemieckiego patriotyzmu, ale też nacjonalizmu. Wreszcie przykład ofiary antysemityzmu panującego w Niemczech w latach 30. XX wieku[7][8].
Przypisy
- ↑ Sauter, Anke (2000): Eduard Engel: Literaturhistoriker, Stillehrer, Sprachreiniger. München, s. VII nn.
- ↑ Engel, Eduard (1917): Deutsche Stilkunst. 22.-24. Aufl. Leipzig – Wien.
- ↑ Sauter (2000), s. 31 n.
- ↑ Engel, Eduard. (1929): Verdeutschungswörterbuch. Ein Handweiser zur Entwelschung für Amt, Schule, Haus, Leben. 5. Aufl. Leipzig.
- ↑ Engel, Eduard (1916): Sprich Deutsch! Im dritten Jahr des Weltkrieges. Ein Buch zur Entwelschung. Leipzig.
- ↑ Engel, E. (1917): Deutsche Stilkunst, s. 209.
- ↑ R. Lipczuk (2014): Walka z wyrazami obcymi w Niemczech – Historia i współczesność. Kraków,, s. 106–115.
- ↑ Eduard Engel ze Słupska – niemiecki literaturoznawca, purysta, nacjonalista | Przegląd Dziennikarski (przegladdziennikarski.pl)[1]
Bibliografia
- Katarzyna Kausa: Motive der Fremdwortbekämpfung bei Eduard Engel, [w:] (red.) Zenon Weigt, Die deutsche Sprache im Siegel vielfältiger Untersuchungen. Einblicke in die germanistische Nachwuchsforschung in Polen. Łódź 2010, s. 57-62.
- Lipczuk, Ryszard (2007): Geschichte und Gegenwart des Fremdwortpurismus in Deutschland und Polen. Frankfurt a. Main: Peter Lang, s. 86–94. ISBN 978-3-631-573884. Rec. Studia_Germanica_Gedanensia-r2012-t27-s328-331.pdf (muzhp.pl)[2]
- Lipczuk, Ryszard (2014): Walka z wyrazami obcymi w Niemczech – Historia i współczesność. Kraków: Universitas. ISBN 97883-242-2332-9.
- Lipczuk, Ryszard (2022): Eduard Engel ze Słupska – niemiecki literaturoznawca, purysta, nacjonalista | Przegląd Dziennikarski (przegladdziennikarski.pl)[3]
- Sauter, Anke (2000): Eduard Engel: Literaturhistoriker, Stillehrer, Sprachreiniger. München. ISBN 3-926946-43-1.
- Sztandarska, Katarzyna (2020): Ekwiwalenty w słownikach zniemczających i spolszczających na podstawie prac Eduarda Engela i Władysława Niedźwiedzkiego. Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego. ISBN 978-83-7972-359-1.
- ISNI: 0000000116262089
- VIAF: 40172513
- LCCN: n90639887
- GND: 118682059
- LIBRIS: hftwwvr128dg8xx
- BnF: 12778885f
- SUDOC: 073568082
- NKC: kup19970000025136
- NTA: 067623549
- BIBSYS: 90554217
- Open Library: OL2266047A
- PLWABN: 9810633101805606
- NUKAT: n2003031855
- J9U: 987007260857005171
- PTBNP: 123706
- CONOR: 112749923
- ΕΒΕ: 120278
- LIH: LNB:V*373520;=BG