Enumeracja (środek stylistyczny)
Enumeracja (wyliczenie) – charakterystyczny dla baroku środek stylistyczny polegający na wymienianiu w tekście kolejnych elementów pewnej całości, służący zwróceniu uwagi na prezentowane treści, wzmocnieniu znaczenia wypowiedzi[1]. Wyliczenie spotyka się często w twórczości ludowej. Poeci barokowi lubili zestawiać w wyliczeniu słowa jednosylabowe[2]:
- Dźwięk, cień, dym, wiatr, błysk, głos, punkt - żywot ludzki słynie.
- Słońce więcej nie wschodzi to, które raz minie,
- (Daniel Naborowski, Krótkość żywota)
- Moc, myśl, żal, strach, pot, krew, sen zwyciężony,
- Zdrada, powrozy, łzy, sąd i niemiły
- Twarzy policzek, i rózgi, co biły,
- Słup, cierń, krzyż, gwóźdź, żółć i bok otworzony
- (Stanisław Herakliusz Lubomirski, Sonet na całą mękę Pańską)
Na wyliczeniu jest oparty wiersz Naborowskiego Na oczy królewny angielskiej:
- Lecz się wszytko zamyka w jednym oka słowie:
- Pochodnie, gwiazdy, słońca, nieba i bogowie.
Enumerację w swoim indiańskim eposie Pieśń o Hajawacie stosuje Henry Wadsworth Longfellow. W tym przypadku wyliczenie wprowadzone jest anaforą:
- Should you ask me, whence these stories?
- Whence these legends and traditions,
- With the odors of the forest
- With the dew and damp of meadows,
- With the curling smoke of wigwams,
- With the rushing of great rivers,
- With their frequent repetitions,
- And their wild reverberations
- As of thunder in the mountains?
Na zasadzie wyliczenia są zbudowane katolickie litanie:
- Królowo Aniołów, módl się za nami.
- Królowo Patriarchów, módl się za nami.
- Królowo Proroków, módl się za nami.
- Królowo Apostołów, módl się za nami.
- Królowo Męczenników, módl się za nami.
- Królowo Wyznawców, módl się za nami.
- Królowo Dziewic, módl się za nami.
- (Litania Loretańska)
Długim wyliczeniem jest Lokomotywa Juliana Tuwima.
Konsekwentne, obejmujące wiele wersów, wyliczenie występuje w średniowiecznym łacińskim wierszu In taberna quado sumus ze zbioru Carmina Burana:
- bibit hera, bibit herus,
- bibit miles, bibit clerus,
Enumerację wykorzystał na szeroką skalę w swoim poemacie Edison czeski poeta Vítězslav Nezval. Wyliczenie było popularnym chwytem stylistycznym w czasach socrealizmu. Było ono stosowane zwłaszcza w sprawozdaniach z pochodów pierwszomajowych.
Wyliczenie może też dotyczyć osób, jak w powszechnie znanej Balladzie o paniach dawnych czasów François Villona:
- Powiedz mi, gdzie i w jakiej ziemi
- Jest Flora, rzymska krasawica;
- Archippa, cud między cudnemi,
- Tais, stryjeczna jej siestrzyca?
- Ty, Echo, co głos wracasz skory,
- Gdy pomknie nad strumienia biegi,
- Mów, gdzie są Piękne dawnej pory?...
- Ach, kędyż są drzewiejsze śniegi!
- (tłum. Tadeusz Boy Żeleński)
Szczególnym rodzajem wyliczenia jest stosowany w poezji epickiej katalog bohaterów. Występuje on u Homera w Iliadzie (katalog okrętów), jak również w Jerozolimie wyzwolonej Torquata Tassa. wyliczenie bohaterów można zaobserwować też w Prologu głównym do Opowieści kanterberyjskich Geoffreya Chaucera:
- A Knyght ther was, and that a worthy man,
- [...]
- With hym ther was his sone, a yong Squier,
- [...]
- A Yeman hadde he and servantz namo
- [...]
- Ther was also a Nonne, a Prioresse,
Przypisy
- ↑ Aleksandra Okopień-Sławińska, Wyliczenie [w:], Michał Głowiński, Teresa Kostkiewiczowa, Aleksandra Okopień-Sławińska, Janusz Sławiński, Słownik terminów literackich, Wrocław 2002; Stanisław Sierotwiński, Słownik terminów literackich, Wrocław 1966, s.
- ↑ Wiktor Jarosław Darasz, Mały przewodnik po wierszu polskim, Kraków 2003, s. 28.