Feliks Tych
Imię i nazwisko urodzenia | Fiszel Szpiro | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce urodzenia | 31 lipca 1929 | ||
Data i miejsce śmierci | 16 lutego 2015 | ||
Miejsce spoczynku | cmentarz żydowski w Warszawie (Wola) | ||
Zawód, zajęcie | historyk | ||
Odznaczenia | |||
![]() ![]() | |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b7/Feliks_Tych_%28gr%C3%B3b%29_02.jpg/220px-Feliks_Tych_%28gr%C3%B3b%29_02.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5b/Feliks_Tych-Cover_2004.jpg/220px-Feliks_Tych-Cover_2004.jpg)
Feliks Tych, ur. jako Fiszel Szpiro (ur. 31 lipca 1929 w Warszawie, zm. 16 lutego[1] 2015 tamże[2]) – polski historyk i publicysta, badacz Holocaustu i ruchu robotniczego, biografista, w latach 1995–2006 dyrektor Żydowskiego Instytutu Historycznego.
Życiorys
Urodził się jako Fiszel Szpiro, syn Abrama Mojżesza Szpira i Estery Chai z domu Szpichler, najmłodszy z dziewięciorga rodzeństwa[3].
Dzieciństwo spędził w Radomsku, gdzie jego ojciec posiadał niewielką fabrykę wyrobów metalowych. W okresie jego dzieciństwie rodzina doświadczyła ciężkiej sytuacji materialnej[4]. W wieku kilku lat zapisał się do biblioteki miejscowego oddziału Organizacji Młodzieży Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego. W wieku 6 lat jego starszy brat – Pinkus, zapisał go do szkoły powszechnej. Jakiś czas spędził w Warszawie, gdzie rodzice wysłali go do Kliniki Chorób Dziecięcych w związku z częstymi atakami astmy[5].
Po wybuchu II wojny światowej, w grudniu 1939 roku, rodzina Szpirów znalazła się w getcie w Radomsku, gdzie zakwaterowano ich w 12–metrowym mieszkaniu na poddaszu drewnianego domu[5]. 31 lipca 1942 roku w getcie zorganizowano mu bar micwę, a we wrześniu tego samego roku, niedługo przed likwidacją getta, opuścił getto i udał się do Warszawy, gdzie po aryjskiej stronie mieszkała jego siostra[6]. Następnie trafił pod opiekę Wandy Koszutskiej (córki Bronisława Koszutskiego)[6], z którą zamieszkał w Miedzeszynie. W tym czasie przyjął nazwisko Feliks Tych, pochodzące od barona von Tycha, antagonisty jednego z dziecięcych komiksów[7]. W czasie Holocaustu zginęli jego rodzice (zamordowani w obozie zagłady w Treblince) i część rodzeństwa wraz z ich rodzinami.
Jesienią 1944 roku wraz z Koszutską i innymi dziećmi, którymi się opiekowała, trafił do Lublina. W tym czasie poznał Lucynę Berman[8], wstąpił także do Związku Walki Młodych[9]. W 1945 roku przeniósł się do Łodzi, gdzie spotkał się z ocalałym rodzeństwem. Jako jedyny ocalały członek rodziny pozostał następnie w Polsce[10]. Uczęszczał do Gimnazjum i Liceum im. Tadeusza Kościuszki w Łodzi, gdzie w 1948 roku zdał maturę. Jako licealista angażował się w działalność Związku Walki Młodych, a następnie Związku Młodzieży Polskiej[9]. W 1948 roku należał do Polskiej Partii Robotniczej i od 1948 roku do Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej[11].
W 1948 roku rozpoczął studia historyczne na Uniwersytecie Warszawskim, pracę magisterską obronił w 1951[12] lub 1952[13] roku. Po ukończeniu studiów otrzymał stypendium na studia podyplomowe na Uniwersytecie Moskiewskim. W 1955 roku doktoryzował się na podstawie pracy na temat rewolucji 1905 roku w Królestwie Polskim[12].
W 1956 roku rozpoczął pracę w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk, gdzie był także członkiem Rady Naukowej Instytutu. Pracował także w Wydziale Historii Partii i Zakładzie Historii Partii przy KC PZPR[14]. W 1959 roku habilitował się na podstawie pracy PPS-Lewica w latach wojny 1914–1918[14][15].
W latach 60. XX wieku był rozpracowywany przez Służbę Bezpieczeństwa[15]. W 1968 roku na fali antysemickiej nagonki, będącej efektem wydarzeń marcowych, został zwolniony z pracy w Instytucie Historii PAN[16]. Od 1970 roku profesor nadzwyczajny, a od 1982 roku profesor zwyczajny, w latach 1971–1987 pracował w Centralnym Archiwum Komitetu Centralnego PZPR[17][18].
Od 1990 roku wykładał kolejno na uniwersytetach w Getyndze, Darmstadt, Fryburgu, Zentrum für Antisemitismusforschung Uniwersytetu Technicznego w Berlinie i Franz-Rosenzweig-Gastprofessur Uniwersytetu w Kassel. W 1990 roku został laureatem Austriackiej Nagrody Państwowej im. Victora Adlera.
W 1995 roku Marian Turski przekazał mu propozycję kierowania Żydowskim Instytutem Historycznym, którą następnie przyjął[18]. W 2000 roku, na jego wniosek, Wanda Koszutska została uhonorowana tytułem Sprawiedliwej wśród Narodów Świata[19].
27 stycznia 2010 roku wygłosił przemówienie okolicznościowe na uroczystym posiedzeniu Bundestagu, w związku z obchodami Międzynarodowego Dnia Pamięci o Ofiarach Holokaustu[20].
Należał do Komitetu Redakcyjnego Polskiego Słownika Biograficznego, był również wieloletnim redaktorem naczelnym kwartalnika Z Pola Walki (od pierwszego numeru pisma w 1958 do 1971 roku – łącznie przez 54 numery)[21] oraz Słownika biograficznego działaczy polskiego ruchu robotniczego[22]. Był członkiem zarządu Stowarzyszenia Żydowski Instytut Historyczny w Polsce[23] i członkiem Rady Muzeum Historii Żydów Polskich.
Był żonaty z Lucyną, córką Jakuba Bermana[24], z którą miał jednego syna[25]. Zmarł w Warszawie. 20 lutego 2015 roku został pochowany na cmentarzu żydowskim przy ulicy Okopowej[25][19].
Publikacje
Był autorem 5 monografii i 26 tomów publikacji źródłowych. Część z nich ukazała się w przekładach zagranicą (Niemcy, Francja, Włochy, Hiszpania, Japonia). Autor ponad 300 prac naukowych ogłoszonych w periodykach naukowych oraz edycjach materiałów konferencyjnych w Polsce i za granicą.
Wybrane prace z dziedziny historii ruchu robotniczego:
- 1963: Problematyka wydawnictw źródłowych z zakresu historii najnowszej
- 1976: Czwarte powstanie czy pierwsza rewolucja. Lata 1905–1907 na ziemiach polskich
- 1981: Działalność pierwszych organizacji robotniczych w Żyrardowie
- 1982: Druga Międzynarodówka (1889-1914) wobec kwestii narodowej
- 1982: Socjalistyczna irredenta. Szkice z dziejów polskiego ruchu robotniczego pod zaborami
- 1983: Encyklopedystyka ruchu robotniczego (historia, stan obecny, perspektywy)
- 1983: Szkic programu Polskiej Partii Socjalistycznej (maj 1893)
- 1985: W osiemdziesiątą rocznicę rewolucji 1905-1907
- 1985: Stan źródeł do dziejów polskiego ruchu robotniczego. Materiały sympozjum zorganizowanego przez Centralne Archiwum KC PZPR 18.II.1983
- 1986: Historia ruchu a historia jego uczestników. Kilka uwag
- 1990: Rok 1905 (W cyklu „Dzieje Narodu i Państwa Polskiego”)
Wybrane prace z dziedziny historii Holocaustu:
- 1999: Długi cień zagłady. Szkice historyczne
- 2011: Monika Adamczyk-Garbowska i Feliks Tych (red.): Następstwa zagłady Żydów. Polska 1944-2010
Odznaczenia
- Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski
- Złoty Krzyż Zasługi
- Medal im. Ludwika Waryńskiego (1988)[26]
Przypisy
- ↑ Feliks Tych – nekrolog. nekrologi.wyborcza.pl. [dostęp 2019-04-10].
- ↑ Zum Tod des polnisch-jüdischen Historikers Feliks Tych. Jüdische Allgemeine, 17 lutego 2015. [dostęp 2015-02-17]. (niem.).
- ↑ Sierwierski 2021 ↓, s. 264.
- ↑ Sierwierski 2021 ↓, s. 265.
- ↑ a b Sierwierski 2021 ↓, s. 266.
- ↑ a b Sierwierski 2021 ↓, s. 267.
- ↑ Sierwierski 2021 ↓, s. 268.
- ↑ Sierwierski 2021 ↓, s. 272.
- ↑ a b Sierwierski 2021 ↓, s. 275.
- ↑ Sierwierski 2021 ↓, s. 274.
- ↑ Kto jest kim w Polsce 1984. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwo Interpress, 1984, s. 5. ISBN 83-223-2073-6.
- ↑ a b Sierwierski 2021 ↓, s. 276.
- ↑ Tomasz Wituch, Bogdan Stolarczyk: Studenci Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego 1945-2000, wyd. Arkadiusz Wingert, Kraków 2010, s. 643.
- ↑ a b Sierwierski 2021 ↓, s. 277.
- ↑ a b Sierwierski 2021 ↓, s. 278.
- ↑ Sierwierski 2021 ↓, s. 279.
- ↑ Tadeusz Rutkowski, Nauki historyczne w Polsce 1944-1970. Zagadnienia polityczne i organizacyjne, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2007, s. 248, przyp. 553, ISBN 978-83-235-0318-7.
- ↑ a b Sierwierski 2021 ↓, s. 280.
- ↑ a b Sierwierski 2021 ↓, s. 282.
- ↑ Pamięć o Holokauście sprawą całej Europy. www.dw.com/pl/, 27 stycznia 2010. [dostęp 2021-10-15].
- ↑ Z życia Instytutu Ruchu Robotniczego. 25-lecie kwartalnika „Z Pola Walki”. Posiedzenie Komitetu Redakcyjnego, w: Z Pola Walki, nr 3/1984, s. 201–207.
- ↑ Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, t. 1: A-D, red. nacz. Feliks Tych, Warszawa: „Książka i Wiedza” 1978, s. 4.
- ↑ Zarząd. Stowarzyszenie Żydowski Instytut Historyczny w Polsce. [dostęp 2014-11-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-11-07)].
- ↑ Anna Sobór-Świderska: Jakub Berman. Biografia komunisty. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2009, s. 492. ISBN 978-83-7629-090-4.
- ↑ a b Feliks Tych. nekrologi.wyborcza.pl, 19 lutego 2015. [dostęp 2015-02-20].
- ↑ „Życie Partii”, nr 3 (541), 9 lutego 1989, s. 20.
Bibliografia
- Kto jest kim w Polsce. Informator biograficzny, edycja 3, Wydawnictwo Interpress, Warszawa 1993
- Tadeusz Rutkowski, Nauki historyczne w Polsce 1944-1970. Zagadnienia polityczne i organizacyjne, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2007, s. 248, przyp. 553.
- TomaszT. Sierwierski TomaszT., Feliks Tych. Historyk (ocalały z) Zagłady, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały”, 17, Centrum Badań nad Zagładą Żydów, 2021, s. 263-284, ISSN 1895-247X .
- Prof. zw. dr hab. Feliks Tych, [w:] baza „Ludzie nauki” portalu Nauka Polska (OPI PIB) [dostęp 2015-02-20] .
- ISNI: 0000000084041723
- VIAF: 101735657
- LCCN: n84204750
- GND: 103391932
- NDL: 01052024
- LIBRIS: vs69dtwd55kwt69
- BnF: 12036740p
- SUDOC: 028554876
- SBN: MILV094929
- NKC: skuk0001411
- NTA: 237955334
- BIBSYS: 5051301
- CiNii: DA03324122
- Open Library: OL492746A
- PLWABN: 9810591009905606
- NUKAT: n94000930
- J9U: 987007269289605171
- LNB: 000225747
- LIH: LNB:hQq;=B6
- identyfikator osoby w serwisie „Nauka Polska”: 25106