Hesperantha
![]() H. falcata | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | liliopodobne (≡ jednoliścienne) | ||
Rząd | szparagowce | ||
Rodzina | kosaćcowate | ||
Rodzaj | Hesperantha | ||
Nazwa systematyczna | |||
Hesperantha Ker-Gawler Ann. Bot. (König & Sims) 1: 224. 1 Sep 1804[3] | |||
Typ nomenklatoryczny | |||
H. falcata[4] | |||
Synonimy | |||
| |||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c0/Hesperantha_bachmannii_1DS-II_2-2664.jpg/220px-Hesperantha_bachmannii_1DS-II_2-2664.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7f/Hesperantha_baurii_%28Iridaceae%29_%286932181625%29.jpg/220px-Hesperantha_baurii_%28Iridaceae%29_%286932181625%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bc/Hesperantha_cucullata_1DS-II_2-2564.jpg/220px-Hesperantha_cucullata_1DS-II_2-2564.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Hesperantha_longicollis_1DS-II_4674.jpg/220px-Hesperantha_longicollis_1DS-II_4674.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/89/Hesperantha_pauciflora_1DS-II_2-2706.jpg/220px-Hesperantha_pauciflora_1DS-II_2-2706.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9f/%E7%B4%85%E8%8A%B1%E5%90%9B%E5%AD%90%E8%98%AD_Schizostylis_coccinea_-%E8%98%87%E6%A0%BC%E8%98%AD_Luss%2C_Scotland-_%289207631306%29.jpg/220px-%E7%B4%85%E8%8A%B1%E5%90%9B%E5%AD%90%E8%98%AD_Schizostylis_coccinea_-%E8%98%87%E6%A0%BC%E8%98%AD_Luss%2C_Scotland-_%289207631306%29.jpg)
Hesperantha Ker-Gawler – rodzaj roślin należący do rodziny kosaćcowatych (Iridaceae), obejmujący 91 gatunków występujących naturalnie w Kamerunie oraz wschodniej i południowej Afryce, na obszarze od Etiopii do RPA[5]. Główne skupiska występowania roślin z tego rodzaju to południowo-zachodni Kraj Przylądkowy, zachodni Karru i Góry Smocze[6]. Dwa gatunki (H. falcata i H. graminifolia) zostały introdukowane do wschodniej i południowej Australii, a jeden (H. coccinea) na Tasmanię, gdzie uległy naturalizacji[7].
Morfologia
- Pokrój
- Rośliny zielne przechodzące okres spoczynku[6], niewielkie, rzadko o wysokości przekraczającej 15–20 cm[8].
- Pęd
- Podziemna bulwocebula, kulista do jajowatej lub dzwonkowatej, niekiedy z wybrzuszeniem u nasady, z którego wyrastają korzenie, rzadziej bulwocebula jest zredukowana i podobna do kłącza (H. coccinea). Pęd podziemny pokryty tuniką, zdrewniałą lub rzadziej twardą i papierowatą[6].
- Liście
- Dwa lub trzy dolne liście dolne są błoniastymi katafilami. Liści właściwych jest od dwóch do kilku, unifacjalnych, z wyraźnie uwidocznioną żyłką centralną. Blaszki liściowe płaskie do cylindrycznych w przekroju, niekiedy z pogrubionymi brzegami i żyłką centralną, czasami owłosione[6].
- Kwiaty
- Pęd kwiatostanowy wyprostowany lub podziemny, prosty lub rozgałęziony, cylindryczny w przekroju. Kwiaty zebrane w kłos, rzadko roślina tworzy jeden lub dwa kwiaty. Kwiaty zwykle promieniste, kółkowate do talerzykowatych lub zwieszonych, głównie białe lub różowe, ale u niektórych gatunków również żółte, niebieskie do fioletowych, purpurowe lub czerwone. Często pachnące, zwykle wieczorem. Listki okwiatu w dolnej części zrośnięte w cylindryczną, czasami zagiętą wierzchołkowo rurkę, wyżej wolne, rozwarte lub rzadziej zakrzywione. Pręciki położone symetrycznie, rzadziej jednostronnie i wygięte w dół. Szyjka słupka nitkowata, charakterystycznie dla roślin z tego rodzaju[8] rozgałęziająca się na wysokości lub poniżej gardzieli rurki okwiatu, na nitkowate, długie i smukłe rozgałęzienia[6].
- Owoce
- Torebki, kuliste do podługowatych lub cylindrycznych, niekiedy pękające jedynie na jednej trzeciej swojej długości. Nasiona kuliste do kanciastych, spłaszczone na końcu chalazalnym, niekiedy lekko skrzydełkowate[6].
- Rośliny podobne
- Rośliny z rodzaju Geissorhiza często są mylone z Hesperantha. Te drugie wyróżnia jednak charakterystyczne nitkowate rozgałęzienie szyjki słupka[6].
Biologia
- Rozwój
- Wieloletnie geofity cebulowe. Kwiaty gatunków o białym okwiecie otwierają się późnym popołudniem i pozostają otwarte do nocy, wydzielając silny, słodki zapach, często z korzennymi nutami cynamonu lub goździków[8], są zapylane głównie przez ćmy[8] z rodzin sówkowatych i Depanogynidae, a przed zmierzchem także przez pszczoły. Kwiaty gatunków o okwiecie kolorowym otwierają się w ciągu dnia, przy czym pachnące są tylko kwiaty o jasnych kolorach[8], które zapylane przez pszczoły, głównie z gatunku pszczoła miodna oraz z rodzaju Anthophora lub Amegilla[4]. Wyjątkiem jest H. erecta, o białych kwiatach, które otwierają się w ciągu dnia i wydzielają zapach imitujący aromat orchidei z rodzaju Pterygodium, wabiąc pszczoły, które są zapylaczami tych orchidei. Również niektóre gatunki o ciemnoczerwonych, purpurowych lub fioletowych kwiatach (jak H. latifolia, H. grandiflora, H. scopulosa i H. coccinea) są wyjątkiem od wskazanej powyżej reguły. Listki okwiatu tych roślin formują długą 2- lub 3-centymetrową rurkę, u nasady której produkowany jest nektar. Jest on niedostępny dla pszczół, ale pozostaje w zasięgu muchówek krótkoczułkich z gatunków Prosoeca peringueyi i Prosoeca ganglbaueri, wyposażonych w wystarczająco długą ssawkę[8]. Niektóre gatunki o kwiatach kremowych i żółtych i długich rurkach okwiatu (np. H. muirii, H. pallescens) są zapylane przez bąkowate z rodzaju Philoliche[4]. H. coccinea jest zapylana również przez duże motyle z rodziny paziowatych oraz z rodzaju Aeropetes[4]. Szczególną strategię zapylania przyjęły rośliny z gatunku H. vaginata o dużych kwiatach w kolorze żółtym i czekoladowym. Kwitną one w innej porze roku, wabiąc chrabąszcze z plemienia Hopliini, które na nich kopulują[8].
- Genetyka
- Komórki roślin z rodzaju Hesperentha zawierają 13 par chromosomów homologicznych (x=13)[6].
Systematyka
Rodzaj z plemienia Croceae, z podrodziny Crocoideae z rodziny kosaćcowatych (Iridaceae)[9].
Peter Goldblatt, południowoafrykański botanik, kurator Ogrodu Botanicznego Missouri i badacz tego rodzaju, w pracach opublikowanych w latach 1982, 1984 oraz 2003, zaproponował jego podział na sekcje. Według przeglądu porównawczego rodzaju z 2003 roku Goldblatt podzielił rodzaj na trzy sekcje, uznając jako zasadnicze kryterium podziału charakterystykę bulwocebul[4]:
- Concentrica, obejmującą większość opisanych wówczas gatunków (np. H. rupicola, H. coccinea, H. grandiflora), o bulwocebulach asymetrycznych, z zaokrągloną nasadą i kwiatach zwykle z prostą rurką okwiatu,
- Hesperantha, z kilkoma gatunkami (np. H. falcata), o relatywnie dużych, symetrycznych i dzwonkowatych bulwocebulach z nasadą płaską, poziomą lub skośną, pokrytych tuniką, która pozostaje cała, i kwiatach z prostą rurką okwiatu,
- Radiata, z kilkoma gatunkami (np. H. radiata), o relatywnie dużych, symetrycznych i dzwonkowatych bulwocebulach z nasadą płaską, poziomą lub skośną, pokrytych tuniką, która jest pofałdowana i frędzelkowata u nasady, i kwiatach z mocno zakrzywioną rurką okwiatu.
- Gatunki[5]
- Hesperantha alborosea Hilliard & B.L.Burtt
- Hesperantha altimontana Goldblatt
- Hesperantha bachmannii Baker
- Hesperantha ballii Wild
- Hesperantha baurii Baker
- Hesperantha brevicaulis (Baker) G.J.Lewis
- Hesperantha brevifolia Goldblatt
- Hesperantha brevistyla Goldblatt
- Hesperantha bulbifera Baker
- Hesperantha candida Baker
- Hesperantha cedarmontana Goldblatt
- Hesperantha ciliolata Goldblatt
- Hesperantha coccinea (Backh. & Harv.) Goldblatt & J.C.Manning
- Hesperantha crocopsis Hilliard & B.L.Burtt
- Hesperantha cucullata Klatt
- Hesperantha curvula Hilliard & B.L.Burtt
- Hesperantha debilis Goldblatt
- Hesperantha decipiens Goldblatt
- Hesperantha dolomitica Goldblatt & J.C.Manning
- Hesperantha elsiae Goldblatt
- Hesperantha erecta (Baker) Benth. ex Baker
- Hesperantha eremophila Goldblatt & J.C.Manning
- Hesperantha exiliflora Goldblatt
- Hesperantha falcata (L.f.) Ker Gawl.
- Hesperantha fibrosa Baker
- Hesperantha filiformis Goldblatt & J.C.Manning
- Hesperantha flava G.J.Lewis
- Hesperantha flexuosa Klatt
- Hesperantha glabrescens Goldblatt
- Hesperantha glareosa Hilliard & B.L.Burtt
- Hesperantha gracilis Baker
- Hesperantha grandiflora G.J.Lewis
- Hesperantha hantamensis Schltr. ex R.C.Foster
- Hesperantha helmei Goldblatt & J.C.Manning
- Hesperantha humilis Baker
- Hesperantha hutchingsiae Hilliard & B.L.Burtt
- Hesperantha huttonii (Baker) Hilliard & B.L.Burtt
- Hesperantha hygrophila Hilliard & B.L.Burtt
- Hesperantha inconspicua (Baker) Goldblatt
- Hesperantha ingeliensis Hilliard & B.L.Burtt
- Hesperantha juncifolia Goldblatt
- Hesperantha karooica Goldblatt
- Hesperantha kiaratayloriae Goldblatt & J.C.Manning
- Hesperantha lactea Baker
- Hesperantha latifolia (Klatt) M.P.de Vos
- Hesperantha laxifolia Goldblatt & J.C.Manning
- Hesperantha leucantha Baker
- Hesperantha lithicola J.C.Manning & Goldblatt
- Hesperantha longicollis Baker
- Hesperantha longistyla J.C.Manning & Goldblatt
- Hesperantha longituba (Klatt) Baker
- Hesperantha luticola Goldblatt
- Hesperantha malvina Goldblatt
- Hesperantha marlothii R.C.Foster
- Hesperantha minima (Baker) R.C.Foster
- Hesperantha modesta Baker
- Hesperantha montigena Goldblatt
- Hesperantha muirii (L.Bolus) G.J.Lewis
- Hesperantha namaquana Goldblatt
- Hesperantha oligantha (Diels) Goldblatt
- Hesperantha pallescens Goldblatt
- Hesperantha palustris Goldblatt & J.C.Manning
- Hesperantha pauciflora G.J.Lewis
- Hesperantha petitiana (A.Rich.) Baker
- Hesperantha pilosa (L.f.) Ker Gawl.
- Hesperantha pseudopilosa Goldblatt
- Hesperantha pubinervia Hilliard & B.L.Burtt
- Hesperantha pulchra Baker
- Hesperantha purpurea Goldblatt
- Hesperantha qrangula Goldblatt
- Hesperantha radiata (Jacq.) Ker Gawl.
- Hesperantha rivulicola Goldblatt
- Hesperantha rupestris N.E.Br. ex R.C.Foster
- Hesperantha rupicola Goldblatt
- Hesperantha saldanhae Goldblatt
- Hesperantha saxicola Goldblatt
- Hesperantha schelpeana Hilliard & B.L.Burtt
- Hesperantha schlechteri (Baker) R.C.Foster
- Hesperantha scopulosa Hilliard & B.L.Burtt
- Hesperantha secunda Goldblatt & J.C.Manning
- Hesperantha similis N.E.Br. ex R.C.Foster
- Hesperantha spicata (Burm.f.) N.E.Br.
- Hesperantha stenosiphon Goldblatt
- Hesperantha sufflava Goldblatt
- Hesperantha teretifolia Goldblatt
- Hesperantha truncatula Goldblatt
- Hesperantha umbricola Goldblatt
- Hesperantha vaginata (Sweet) Goldblatt
- Hesperantha vernalis Hilliard & B.L.Burtt
- Hesperantha woodii Baker
Nazewnictwo
- Etymologia nazwy naukowej
- Nazwa naukowa pochodzi od greckich słów εσπέρα (espera – wieczór) i άνθος (anthos – kwiat) i odnosi się do czasu kwitnienia tych roślin[10].
- Nazwy zwyczajowe w języku polskim
- W Słowniku polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin z roku 1900 Józef Rostafiński wymienił Hesperantha pod polską nazwą iksyjka[11]. Nazwa ta jednak nie jest przywołana w innych słownikach[12][13].
- Synonimy taksonomiczne[5]
- Hesperanthus Salisb., Trans. Hort. Soc. London 1: 321 (1812).
- Schizostylis Backh. & Harv., Bot. Mag. 90: t. 5422 (1864).
Zagrożenie i ochrona
35 gatunków tej rośliny zostało ujętych na czerwonych listach gatunków zagrożonych wyginięciem, głównie w Afryce Południowej, ale także w Zimbabwe (H. ballii), Lesotho (H. crocopsis) i Eswatini (H. umbricola). Cztery gatunki zostały uznane za krytycznie zagrożone: H. oligantha, H. pallescens, H. saldanhae i H. spicata[14].
Zastosowania
Niektóre gatunki z tego rodzaju są cenionymi i rozpowszechnionymi roślinami ozdobnymi. Najbardziej popularnym uprawianym gatunkiem jest Hesperantha coccinea o jasnych i czerwonych kwiatach. Jest też uprawiana na kwiat cięty[8]. Do 1996 r. gatunek ten był wydzielony do odrębnego rodzaju Schizostylis i pod tą nazwą nadal może występować w sprzedaży. Stworzono wiele kultywarów tego gatunku. Cztery z nich: ‘Jennifer’, ‘Major’, ‘Sunrise’ i ‘Wilfred H. Bryant’, uzyskały nagrodę Award of Garden Merit Królewskiego Towarzystwa Ogrodniczego (Royal Horticultural Society) w Wielkiej Brytanii[15].
Oprócz H. coccinea uprawiane są też inne gatunki, np. H. cucullata, H. falcata, H. radiata, H. vaginata i inne[15].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2020-08-05] (ang.).
- ↑ a b Index Nominum Genericorum. Smithsonian National Museum of Natural History. [dostęp 2020-08-05]. (ang.).
- ↑ a b c d e Peter Goldblatt. A synoptic review of the African genus Hesperantha (Iridaceae: Crocoideae). „Ann. Missouri Bot. Gard.”. 90, s. 390–443, 2003.
- ↑ a b c Plants of the World Online. The Royal Botanic Gardens, Kew, 2019. [dostęp 2020-08-05]. (ang.).
- ↑ a b c d e f g h John Manning: The color encyclopedia of cape bulbs. Timber Press, 2002. ISBN 0-88192-547-0. OCLC 49853621. (ang.).
- ↑ Australian Plant Name Index: Vascular Plants. [dostęp 2020-08-05].
- ↑ a b c d e f g h Goldblatt P. i Manning J.C.: Hesperantha. The evening flower.. [dostęp 2020-08-05].
- ↑ Genus: Walleria. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2020-08-05].
- ↑ David Gledhill: The names of plants. Wyd. 4. Cambridge University Press, 2008. ISBN 978-0-521-86645-3.
- ↑ Józef Rostafiński: Słownik polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin, poprzedzony historyczną rozprawą o źródłach. Kraków: Akademia Umiejętności, 1900. (pol.).
- ↑ Ignacy Rafał Czerwiakowski: Botanika szczególna. T. 2: Opisanie roślin jednolistniowych lekarskich i przemysłowych. Kraków: Uniwersytet Jagielloński, 1852. (pol.).
- ↑ Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich.... T. 2: T. 2.: Słownik Łacińsko – Polski.... Warszawa: Druk Noskowskiego, 1894. (pol.).
- ↑ A focal point for national red lists and species action plans. 2019-05-09. [dostęp 2020-08-06]. (ang.).
- ↑ a b Royal Horticultural Society Gardening. 2020-07-31. [dostęp 2020-08-06]. (ang.).