Hesperoyucca
![]() Hesperoyucca whipplei | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | liliopodobne (≡ jednoliścienne) | ||
Rząd | szparagowce | ||
Rodzina | szparagowate | ||
Rodzaj | Hesperoyucca | ||
Nazwa systematyczna | |||
Hesperoyucca (Engelmann) Trelease Rep. (Annual) Missouri Bot. Gard. 4: 208 (1893)[3] | |||
Typ nomenklatoryczny | |||
Hesperoyucca whipplei (Torr.) Trel.[4] | |||
Homonimy | |||
Hesperoyucca (Engelmann) Baker[5] | |||
| |||
|
Hesperoyucca (Engelm.) Trel. – rodzaj roślin z rodziny szparagowatych. Obejmuje dwa gatunki występujące w północno-zachodnim Meksyku, Kalifornii i Arizonie[3].
Nazwa naukowa rodzaju została złożona z greckiego słowa εσπέρα (espera – wieczór, zachód) i nazwy rodzaju jukka (Yucca), z uwagi na podobieństwo tych roślin[6]. W języku angielskim, ze względu na budowę kwiatostanu, rośliny te nazywa się zwyczajowo Our Lord’s candle, co znaczy „świeca naszego Pana”[5].
Morfologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Yucca_whipplei_flowers_2005-03-24.jpg/220px-Yucca_whipplei_flowers_2005-03-24.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/70/Hesperoyucca_whipplei_125919777.jpg/220px-Hesperoyucca_whipplei_125919777.jpg)
- Pokrój
- Wieloletnie rośliny zielne, bezłodygowe, pojedyncze i monokarpiczne (H. newberryi) lub tworzące kępy i polikarpiczne (H. whipplei)[5].
- Liście
- Liście odziomkowe zebrane w rozetę. Blaszki liściowe równowąskie, rzadko wąsko lancetowate, najszersze u nasady, zwężające się ku wierzchołkowi, modre[5] lub szarozielone[6], młode nieco giętkie, starsze sztywne[5], wypukło-wklęsłe lub ostro trójkątne na przekroju, długości 25–115 cm i szerokości 0,5–4 cm[6], brzegi bladożółte[5], przeważnie drobno piłkowane[6], rogowate, wierzchołek wyraźnie kolczasty[5].
- Kwiaty
- Bardzo wonne[6], zebrane w wiechowaty[5], cylindryczny do smukło elipsoidalnego kwiatostan o długości od 1,4 do 8 metrów[6], wyrastający na głąbiku o średnicy ponad 2,5 cm[5] i długości do 4,5 metra[6]. Oś kwiatostanu oraz odgałęzienia boczne czerwonawofioletowe[5]. Podsadki odgięte, trójkątne, gwałtownie zwężające się do równowąskiego, ostro zakończonego wierzchołka[5]. Okwiat zwisły[6], dzwonkowaty lub kulistawy[5]. Listki okwiatu białe lub kremowobiałe do zielonkawych[5], często wierzchołkowo zabarwione purpurowo[6], szeroko lancetowate, o długości 3–6,5 cm i szerokości 0,8–2,5 cm[6]. Nitki pręcików o długości ok 1,3 cm, brodawkowate[5], proste, równowąskie, wierzchołkowo kanciaste i maczugowate, osadzone w dolnej części listków okwiatu[6]. Pylniki nerkowate[5]. Zalążnia górna[5], o wymiarach 8–12 × 6–10 mm. Szyjka słupka biała, zakończona główkowatym, zielonym znamieniem[5] z otoczkiem półprzezroczystych brodawek[6].
- Owoce
- Odwrotnie jajowate torebki, o wymiarach 3–5 × 1,5–4 cm, pękające komorowo, zawierające liczne, matowoczarne, cienkie, spłaszczone nasiona[5].
- Rośliny podobne
- Gatunki należące do rodzaju jukka, od których różni się torebkami pękającymi komorowo (u jukki torebki są niepękające lub pękające przegrodowo), główkowatym znamieniem (u jukki znamię jest sześciowrębne), osadzeniem pręcików w dolnej części listków okwiatu (u jukki nitki pręcików nie przylegają do okwiatu) oraz dużo większym rozmiarem kwiatostanów[6].
Biologia
- Rozwój
- Rośliny te zazwyczaj kwitną od kwietnia do czerwca. Na niskich wysokościach sezon kwitnienia jest zazwyczaj wcześniejszy niż na dużych wysokościach. W Kalifornii daty kwitnienia zmieniają się od końca lutego w skrajnie południowej części stanu do końca lipca w miejscach położonych na dużych wysokościach. Najpierw otwierają się kwiaty na dole kwiatostanu, a kwitnienie postępuje ku górze. Pojedyncze kwiaty są otwarte od 3 do 6 dni, a okres kwitnienia rośliny wynosi od 14 do 75 dni. Rozwój kwiatostanów jest szybszy w przypadku późniejszych terminów kwitnienia. Owoce zwykle pękają w połowie sierpnia, a nasiona są roznoszone podczas porywistych wiatrów. Torebki nasienne pozostają przymocowane do łodygi, a bierne rozproszenie nasion może następować przez rok lub dłużej. Jedynym zapylaczem tych roślin jest ćma Tegeticula maculata z rodziny Prodoxidae[7]. Po zebraniu pyłku z kwiatów ćmy składają jaja w zalążniach, a następnie pakują zebrany pyłek do otworów w znamieniu słupka, zapylając w ten sposób kwiat i zapewniając produkcję nasion. Larwy żywią się częścią rozwijających się nasion, a gdy dojrzeją, uwalniają się z owoców[8].
- Siedlisko
- Hesperoyucca whipplei występuje w otwartych, nisko położonych, przybrzeżnych zaroślach szałwiowo-bylicowych i w chaparralu, na południowych zboczach z suchymi, skalistymi glebami. Znacznie rzadziej rośliny te występują w śródpustynnych murawach, w zaroślach Larrea tridentata i innych zaroślach pustynnych oraz na pustyni i w lasach. W mezośródziemnomorskim pasie bioklimatycznym, w półpustynnych regionach południowej Kalifornii, gatunek ten często występuje z Adenostoma fasciculatum.
- H. newberryi występuje na łupkach wzdłuż rzeki Kolorado, w zbiorowiskach z Acacia greggii i jadłoszynem[7].
- Interakcje z innymi gatunkami
- Hesperoyucca jest rośliną żywicielską larw ćmy Tegeticula maculata. Jej gąsienice żywią się nasionami. Samice chrząszczy z rodziny łyszczynkowatych składają jaja w pąkach kwiatowych Hesperoyucca, a larwy żywią się pyłkiem i zalążniami, co powoduje obumieranie kwiatów. Na kwiatostanach żerują również mulaki[7].
Systematyka
- Pozycja systematyczna
- Rodzaj z podrodziny agawowe Agavoideae z rodziny szparagowatych Asparagaceae[9]. Z wyłączeniem Trelease'a (1902) wszyscy autorzy włączali Hesperoyucca do rodzaju jukka (Yucca) w randze sekcji lub podrodzaju, jednak przeprowadzone w 1995 roku badania molekularne i filogenetyczne wykazały, że rodzaj ten powinien być wyodrębniony, stanowiąc klad siostrzany dla rodzaju Hesperaloe, z którym tworzą dla rodzaju jukka grupę siostrzaną[6].
- Wykaz gatunków[3]
- Hesperoyucca newberryi (McKelvey) Clary
- Hesperoyucca whipplei (Torr.) Trel.
Zastosowanie
- Rośliny spożywcze
- Skrócone łodygi oraz głąbiki Hesperoyucca whipplei po upieczeniu nad ogniem lub w piecach ziemnych były spożywane przez rdzennych mieszkańców Kalifornii[10].
- Rośliny ozdobne
- Ze względu na spektakularne kwiatostany Hesperoyucca whipplei jest uprawiana jako roślina ogrodowa[8].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-03-05] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2021-03-05] (ang.).
- ↑ a b c Plants of the World Online. The Royal Botanic Gardens, Kew, 2019. [dostęp 2021-07-26]. (ang.).
- ↑ Farr E. R., Zijlstra G. (ed.): Index Nominum Genericorum (Plantarum). Smithsonian Institution, 1996–. [dostęp 2021-07-26]. (ang.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Karen H. Clary: Hesperoyucca in Flora of North America @ efloras.org. www.efloras.org. [dostęp 2021-07-26].
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o Thiede J.: Hesperoyucca. W: Urs Eggli: Illustrated Handbook of Succulent Plants: Monocotyledons. Berlin, Heidelberg: Springer, 2012, s. 84. ISBN 978-3-642-56715-5.
- ↑ a b c Corey L. Gucker: Hesperoyucca whipplei, H. newberryi. USDA, Fire Effects Information System (FEIS). [dostęp 2021-07-28].
- ↑ a b Wildflower Center: Hesperoyucca whipplei. The University of Texas at Austin. [dostęp 2021-07-28].
- ↑ USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. 2020. Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy). National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. [dostęp 2021-07-26]. (ang.).
- ↑ Wendy C. Hodgson: Food plants of the Sonoran Desert. Tucson: University of Arizona Press, s. 44. ISBN 978-0-8165-2060-2.
- J9U: 987007574818905171