Ichtiozaury
Ichthyosauria | |||
Blainville, 1835 | |||
![]() Ichtiozaury na obrazie Heinricha Hardera (1916) | |||
Systematyka | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | zwierzęta | ||
Typ | strunowce | ||
Podtyp | kręgowce | ||
Gromada | zauropsydy | ||
Podgromada | diapsydy | ||
Nadrząd | Ichthyopterygia | ||
Rząd | ichtiozaury | ||
| |||
|
Ichtiozaury (Ichthyosauria, od gr. ichtio – ryba + sauros – jaszczur) – rząd gadów morskich, które pojawiły się we wczesnym triasie, a największe zróżnicowanie osiągnęły od środkowego triasu do środkowej jury. We wczesnej kredzie zaczęły ustępować miejsca plezjozaurom, a od cenomanu także i mozazaurom[potrzebny przypis], by ostatecznie wymrzeć na początku późnej kredy, pod koniec cenomanu[1], ok. 27 mln lat przed wielkim wymieraniem kredowym. Były jednymi z najpowszechniejszych wśród wyższych kręgowców morskich. W erze mezozoicznej wiele z nich zajmowało niszę ekologiczną, którą obecnie zajmują delfiny. Miały podobny do nich pociskowaty kształt, przednie kończyny przekształcone w płetwy i ogon zakończony dużą pionową płetwą napędową w kształcie półksiężyca, podobnie jak tuńczyki.
Pierwszy kompletny szkielet ichtiozaura odnalazła Mary Anning w 1811, w klifie nadmorskim w południowej Anglii. Największy okaz, zaliczany do gatunku Shonisaurus sikanniensis/Shastasaurus sikanniensis[2], którego przedstawiciele mogli osiągać 23 metry długości, odnalazła Elizabeth Nicholls w 1991 na terenie Kolumbii Brytyjskiej w Kanadzie. Wcześniej za największego uchodził dochodzący do 16 metrów długości Shonisaurus popularis.
Budowa
Kształt ciała
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/Ichthyosaur01.jpg/220px-Ichthyosaur01.jpg)
Typowy jurajski ichtiozaur miał krótkie ciało, lekko bocznie spłaszczone, kształtu wrzecionowatego, zakończone dobrze rozwiniętą płetwą ogonową kształtu księżyca, podobnie jakie mają współczesne tuńczyki i makrele, co znaczy, że musiały rozwijać znaczne prędkości. Prawdopodobnie mogły pływać z prędkością nawet 70 km/h.
Płetwa grzbietowa
Najwcześniejsze rekonstrukcje ichtiozaurów pomijały płetwę grzbietową, która nie była usztywniona elementami kostnymi. Dopiero odnalezienie świetnie zachowanych okazów w 1890 w Fossillagerstätte w Holzmaden w Niemczech ujawniło ślady płetwy grzbietowej.
Szkielet
Pas miednicowy utracił połączenie z kręgosłupem i był słabiej rozwinięty od pasa barkowego. Żebra ciągnęły się aż po nasadę ogona wzdłuż całego tułowia. Ogonowy odcinek kręgosłupa charakterystycznie zagięty ku dołowi.
Kończyny
Wiosłowate kończyny przednie miały zredukowaną długość. Kości ramieniowe bardzo krótkie, natomiast palce wydłużone przez wykształcenie licznych, dodatkowych segmentów palcowych (hiperfalangia). U niektórych form uległa zwiększeniu ilość palców (hiperdaktylia), a u innych zmniejszeniu poniżej 5 (hipodaktylia).
Głowa
Czaszka zakończona długim dziobem, powstałym wskutek przerostu kości międzyszczękowych i nosowych, chociaż kości szczękowe nie były duże. Część skroniowa czaszki mocno zredukowana. Zewnętrzne otwory nosowe były mocno przesunięte ku tyłowi i usadowione tuż przed oczodołami.
Oczy
Oczy mogły dochodzić do 22 cm średnicy, największe do tej pory wśród kręgowców, zapewniały doskonałą widoczność w ciemnych, głębokich wodach lub pozwalały polować nocą[3]. Opatrzone były w dobrze wykształconą twardówką w postaci pierścienia drobnych kościstych płytek.
Słuch
Najprawdopodobniej utraciły błonę bębenkową, co było wynikiem przystosowania do dużego ciśnienia wody, a fale dźwiękowe odbierały elementami kostnymi, tak jak wieloryby.
Zęby
Zęby jednakowe, ostro zakończone, z rowkowaną powierzchnią, posiadały korzeń i koronę. Rozmieszczone wzdłuż brzegu szczęki w jednym szeregu. W jednej szczęce ich liczba mogła dochodzić do 200. Wydłużony pysk, uzbrojony w liczne szpiczaste zęby, u szeregu form wykazywał tendencję do ich zaniku, aż do wykształcenia całkowicie bezzębnych szczęk, służących jedynie do zgniatania pokarmu.
Paleobiologia
Wszystkie ichtiozaury były drapieżnikami: żywiły się szybko pływającymi belemnitami (głowonogi) oraz rybami. Większe ichtiozaury mogły polować na duże kręgowce, w tym gady morskie, nie wyłączając nawet innych ichtiozaurów. Niektóre gatunki ichtiozaurów odżywiały się oskorupionymi bezkręgowcami, takimi jak amonity, małże, ślimaki oraz stawonogi, np. skorupiaki.
Badania przeprowadzone przez Bernarda i współpracowników, polegające na porównaniu składu izotopu tlenu w zębach z tymi występującymi u ryb, sugerują, że ichtiozaury były w stanie utrzymywać wysoką i stałą temperaturę ciała w ekosystemach oceanicznych od tropików do wód chłodnych. Szacowana temperatura ciała, wynosząca 35–39 °C, sugeruje wysokie tempo przemiany materii, wymagane do drapieżnictwa i szybkiego przemierzania dużych odległości[4].
Rodziny tego rzędu
- Ichthyosauridae
- Leptonectidae (= Leptopterygiidae)
- Mixosauridae
- Ophthalmosauridae
- Shastasauridae
- Stenopterygiidae
- Teretocnemidae
Ichthyosauria |
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Ichthyosauria są tu definiowane za Motanim (1999) jako klad obejmujący gatunek Ichthyosaurus communis i wszystkie taksony bliżej z nim spokrewnione, niż z Grippia longirostris[5]. Maisch i Matzke (2000) oraz Maisch (2010) używają nazwy Ichthyosauria w szerszym znaczeniu, zaliczając do tej grupy wszystkich przedstawicieli Ichthyopterygia; przy przyjęciu tej terminologii do ichtiozaurów należałoby też zaliczyć najbardziej bazalnych przedstawicieli Ichthyopterygia - rodzaje Thaisaurus i Utatsusaurus oraz grupę Grippidia[6][7].
Przypisy
- ↑ Fischer V., Bardet N., Benson R.B.J., Arkhangelsky M.S., Friedman M. 2016: Extinction of fish-shaped marine reptiles associated with reduced evolutionary rates and global environmental volatility. Nature Communications, 7, 10825
- ↑ P. Martin Sander, Xiaohong Chen, Long Cheng i Xiaofeng Wang. Short-Snouted Toothless Ichthyosaur from China Suggests Late Triassic Diversification of Suction Feeding Ichthyosaurs. „PLoS ONE”. 6 (5), s. e19480, 2011. DOI: 10.1371/journal.pone.0019480. (ang.).
- ↑ Ryosuke Motani, Bruce M. Rothschild, William Wahl Jr. Large eyes in deep diving ichthyosaurs. „Nature”. 402 (6763), s. 747, 1999. DOI: 10.1038/45435. (ang.).
- ↑ Aurélien Bernard i inni. Regulation of body temperature by some Mesozoic marine reptiles. „Science”. 328 (5984), s. 1379–1382, 2010. DOI: 10.1126/science.1187443. (ang.).
- ↑ Ryosuke Motani. Phylogeny of the Ichthyopterygia. „Journal of Vertebrate Paleontology”. 19 (3), s. 473–496, 1999. (ang.).
- ↑ Michael W. Maisch, Andreas T. Matzke. The Ichthyosauria. „Stuttgarter Beiträge zur Naturkunde Serie B (Geologie und Paläontologie)”. 298, s. 1–159, 2000. (ang.).
- ↑ Michael W. Maisch. Phylogeny, systematics, and origin of the Ichthyosauria – the state of the art. „Palaeodiversity”. 3, s. 151–214, 2010. (ang.).
Linki zewnętrzne
- The Ichthyosaur Page (ang.)
- p
- d
- e
- kategoria
- wikiprojekt
Geochronologia | |
---|---|
Wymarłe zwierzęta | |
Rośliny kopalne | |
Pojęcia |
- Britannica: animal/ichthyosaur
- Universalis: ichthyosaures-ichtyosaures
- SNL: fiskeøgler, Ichthyosauria
- Catalana: 0187880, 0115220
- DSDE: hvaløgler
- EoL: 4532369
- identyfikator taksonu Fossilworks: 267386