Idi Amin
![]() | |||
Data i miejsce urodzenia | 17 maja 1925 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 16 sierpnia 2003 | ||
3. Prezydent Ugandy | |||
Okres | od 25 stycznia 1971 | ||
Przynależność polityczna | bezpartyjny | ||
Poprzednik | Milton Obote | ||
Następca | Yusufu Lule | ||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6f/Idi_Amin_and_Mobutu.jpeg/240px-Idi_Amin_and_Mobutu.jpeg)
Idi Amin Dada Oumee, właśc. Idi Awo-Ongo Angoo (ur. 17 maja 1925[a] w Koboko, zm. 16 sierpnia 2003 w Dżuddzie, Arabia Saudyjska) – ugandyjski polityk i feldmarszałek. Prezydent Ugandy, a faktycznie dyktator w latach 1971–1979[1][2].
Nazywany „Rzeźnikiem z Ugandy”[3]. Uważany jest za jednego z najbardziej brutalnych dyktatorów w historii świata[4].
Życiorys
Członek małego plemienia Kakwa, z północno-zachodniej Ugandy[1]. Z wyznania muzułmanin. Był synem miejscowej czarownicy[5]. Ukończył cztery klasy anglojęzycznej szkoły podstawowej[6]. Według autora jego biografii – Ericha Wiedemanna[7] – dobrze umiał jedynie hodować kozy, a język suahili kaleczył. Dzięki swoim potężnym rozmiarom – 193 centymetrów wzrostu[8] i ponad 100 kilogramów wagi – zwrócił na siebie uwagę oficerów rekrutujących żołnierzy do brytyjskiej armii kolonialnej spośród ludności tubylczej. W 1946 roku odkomenderowano go do 4. batalionu ugandyjskiego Kings African Rifle, początkowo służył jako asystent kucharza. Z czasem uczył się posługiwania karabinem. Zyskał przydomek „czarny bombardier” dzięki swoim ponadprzeciętnym zdolnościom jako rugbysta. Dzięki sile, brutalności i lojalności wyrobił sobie opinię „fantastycznego chłopaka” (według jego akt wojskowych), któremu jednak „brakowało szarych komórek”[7][1]. Już jako żołnierz budził kontrowersje. Cieszący się opinią kobieciarza Amin zapraszał swoje kochanki na seks w łóżku w koszarach.
W stopniu sierżanta brał udział w tłumieniu antykolonialnego powstania Mau Mau w Kenii[9] . Stosował metody skutecznego torturowania schwytanych powstańców. Odpowiedzialny za nocną pacyfikację wioski Turkana. Mieszkańcy wsi zostali wybici przez żołnierzy Amina po wcześniejszych brutalnych torturach. Na odkopanych później zwłokach odkryto monstrualne obrażenia i brak genitaliów wśród męskich ciał[10]. Brutalne ale również skuteczne metody Amina aprobowało dowództwo brytyjskie, które awansowało go do stopnia chorążego. Był to pierwszy tak wysoki awans niebiałego żołnierza. Następnie brał udział w zwalczaniu powstania separatystów somalijskich na północy Kenii[6][10]. Szef policji w Kenii usiłował zrealizować śledztwo w sprawie odpowiedzialności Amina za ludobójstwo, lecz rozkazy zwierzchnictwa zmusiły go do poniechania tych zamiarów: brytyjscy gubernatorzy Kenii oraz Ugandy, a także premier autonomicznego rządu kolonialnego Ugandy – Milton Obote – postanowili zatuszować sprawę w celu uniknięcia jakichkolwiek ekscesów, zaś Amin otrzymał jedynie surową naganę: nigdy nie postawiono go przed sądem wojskowym. Pod wpływem tego wydarzenia Erich Wiedemann oskarżał Brytyjczyków o to, że dostarczyli urodzajnej gleby ziarnu brutalności kiełkującemu w sercu Amina[10]. Podobne poglądy reprezentował Ryszard Kapuściński[11] , który uważał, że wysoką pozycję w armii Ugandy zawdzięczał pragnieniom brytyjskich oficerów do zachowania wpływów w armii postkolonialnej[12] .
W tym czasie odnosił również sukcesy sportowe, z których największym był tytuł mistrza Ugandy w boksie w wadze półciężkiej. Gdy w 1962 r. Uganda uzyskała niepodległość. Amin awansował na kapitana. W 1963 został majorem, po czym wysłano go do Anglii na doszkolenie[10]. W 1964 żołnierze brytyjscy wyjechali z Ugandy, a Amin został pułkownikiem i głównodowodzącym armii. Jako pułkownik nielegalnie wspierał buntowników walczących z rządem Mobutu Sese Seko w Kongo-Kinszasie (obecnie Demokratyczna Republika Kongo). Celem zdobycia finansów dla rebeliantów organizował przemyt złota i kości słoniowej. Czerpał z tego zyski, przez co rzucił na swoją armię podejrzenie o przemycanie złota ze wschodu Konga[13].
W kwietniu 1966 wciąż będący premierem Milton Obote zlecił Aminowi obalenie ówczesnego monarchistycznego prezydenta – Edwarda Mutesy. 23 maja tego roku Amin zaatakował pałac w Mengo i zmusił Mutesę do ustąpienia, po czym dokonał rzezi na popierających Mutesę Bugandyjczykach, nazywając ten akt brutalności dokładną robotą[14]. W nagrodę uzyskał od Obote stanowisko szefa armii. Jednak 25 stycznia 1971 – już jako generał – dokonał zamachu stanu i obalił Miltona Obote, który w tym czasie przebywał w Singapurze na szczycie Commonwealthu[15]. Pucz wojskowy dokonany przy pomocy izraelskich tajnych służb i wsparty przez Wielką Brytanię, wyprzedził planowane przez Obote odsunięcie Amina od stanowiska dowódczego[15].
Wojsko desygnowało go na prezydenta[1]. Jedną z pierwszych decyzji nowego prezydenta było uwolnienie więźniów politycznych[16]. Jak się szybko okazało rządy Amina coraz bardziej dryfowały w stronę tyranii. Początkowo współpracował z Wielką Brytanią, Izraelem i RPA. Znany ze swojego nacjonalizmu Amin był zmienny w poglądach i często podejmował pochopne decyzje. W 1972 roku zadecydował o wypędzeniu z kraju wszystkich Azjatów (50 tysięcy osób) stanowiących ekonomiczną elitę kraju. Decyzja poskutkowała katastrofą ekonomiczną. W tym samym roku publicznie obraził rządy Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych Ameryki. Zerwał również współpracę z Izraelem, będącym dotychczas jednym z głównych sojuszników Ugandy. Dotychczasowi sojusznicy Amina – Wielka Brytania, Izrael (Amin w niechęci do Izraela posunął się nawet do publicznego chwalenia holocaustu) i RPA szybko stały się według niego głównymi przeciwnikami Ugandy. Jako muzułmanin zwrócił się o pomoc do Libii[1][16][2].
Bezlitośnie likwidował rzeczywistych jak i domniemanych przeciwników politycznych, dokonując na nich regularnych masakr[16]. Szacuje się, że jego rządy doprowadziły do śmierci 300-400 tysięcy Ugandyjczyków[1][5]. Stale umacniał osobistą władzę, w 1975 r. przyznano mu tytuł feldmarszałka a rok później dożywotniego prezydenta[1]. Wdrażany był również kult jednostki prezydenta – jezioro Edwarda zostało przez władze Ugandy oficjalnie przemianowane na Jezioro Idi Amin Dada[17].
Pomimo złej reputacji Amin został w 1975 roku wybrany na przewodniczącego Organizacji Jedności Afrykańskiej, a w 1977 roku kraje afrykańskie zablokowały rezolucję ONZ, która potępiała Amina za naruszanie praw człowieka[16].
Reżim Amina znalazł się w centrum światowego zainteresowania w 1976 roku, gdy udzielił wsparcia grupie terrorystów palestyńskich z Ludowego Frontu Wyzwolenia Palestyny i wspierających ich terrorystów zachodnioniemieckich, którzy porwali w Grecji samolot Air France. Na jego pokładzie znajdowali się w większości obywatele pochodzenia żydowskiego. Samolot za zgodą prezydenta został skierowany na lotnisko w Entebbe w Ugandzie. Spektakularna akcja (wojskowy kryptonim Operation Thunderbolt) odbicia zakładników przez izraelskich komandosów przeszła do historii jako operacja Entebbe[18].
Politykę Amina zdominował konflikt z sąsiednią Tanzanią. Zapoczątkował on się w chwili, gdy prezydent Tanzanii Julius Nyerere zaoferował azyl polityczny obalonemu prezydentowi Obote. Do byłego prezydenta dołączyło 20 tys. osób prześladowanych przez dyktatora z powodów politycznych. Rok później grupa uchodźców przy wsparciu Tanzanii próbowała bezskutecznie obalić Amina. Junta oskarżyła Nyerere o przygotowanie zamachu, a dodatkowo zaczęła wspierać wrogów politycznych urzędującego prezydenta Tanzanii co spowodowało długotrwały spór między oboma państwami[19] . Pod koniec lat 70. doszło do szeregu zbrojnych wystąpień antyrządowych w Ugandzie. Na początku października 1978, rebelianci antyrządowi zaatakowali Amina w willi prezydenckiej w Kampali; dyktator uciekł wraz z rodziną helikopterem[19] . Do ataku doszło w okresie, gdy liczba bliskich współpracowników Amina znacznie się zmniejszyła, przy rosnącej liczbie dysydentów w Ugandzie[20]. Gdy Mustafa Adrisi, wiceprezydent Ugandy został ranny w podejrzanym wypadku samochodowym, żołnierze lojalni wobec Adrisiego zbuntowali się. Odpowiedzią Amina było wysłanie żołnierzy przeciwko buntownikom, którym w części udało się przekroczyć granice Tanzanii[19][21]. Rebelia przeniknęła do Tanzanii, skąd bojówki złożone z uchodźców zaczęły atakować żołnierzy dyktatora. W 1978 roku w odpowiedzi na tanzańskie wsparcie dla rebeliantów Amin zaatakował sąsiednią Tanzanię i 11 kwietnia 1979 r., po kontrataku, został obalony przez wojska tanzańskie, które wspierały rebeliantów i byłego prezydenta Obote[1].
Obalony dyktator udał się na emigrację do Libii, a następnie Arabii Saudyjskiej. Tam spędził czas na studiowaniu Koranu, czytaniu książek, pływaniu, graniu na akordeonie i oglądaniu programów telewizyjnych. Do końca życia na bieżąco śledził sytuację w ojczyźnie. Zmarł w 2003 roku[16].
Odniesienia w popkulkturze
Jest centralną postacią książki Gilesa Fodena Ostatni król Szkocji(inne języki) (ang. The Last King of Scotland)[22] oraz jej ekranizacji – brytyjskiego filmu z 2006 filmu pod tym samym tytułem, w reżyserii Kevina Macdonalda. Forest Whitaker otrzymał za rolę Idiego Amina Oscara dla najlepszego aktora pierwszoplanowego[23]. W amerykańskim filmie Atak na Entebbe z 1977, w reżyserii Irvina Kershnera, w rolę Amina wcielił się Yaphet Kotto[24].
Uwagi
- ↑ data sporna, jako rok urodzenia podawany jest również 1924 i 1928
Przypisy
- ↑ a b c d e f g h Idi Amin, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2022-09-30] (ang.).
- ↑ a b Uganda. Historia, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2016-08-16] .
- ↑ AgataA. Buda AgataA., Agata Buda: Idi Amin, rzeźnik z Ugandy – Portal Spraw Zagranicznych psz.pl [online], psz.pl [dostęp 2019-12-27] (pol.).
- ↑ AlistairA. Boddy-Evans AlistairA., Biography of Idi Amin, Brutal Dictator of Uganda [online], ThoughtCo [dostęp 2019-12-27] (ang.).
- ↑ a b Oxford Wielka Historia Świata ↓, s. 240.
- ↑ a b „Rejected then taken in by dad; a timeline”. The Monitor.. monitor.co.ug. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-06-12)].
- ↑ a b Schaake 2004 ↓, s. 127.
- ↑ Idi Amin [online], scotsman.com [dostęp 2017-12-28] (ang.).
- ↑ Staniul 2010 ↓.
- ↑ a b c d Schaake 2004 ↓, s. 129.
- ↑ Jagielski 2003 ↓.
- ↑ Kapuściński 2000 ↓.
- ↑ Schaake 2004 ↓, s. 130.
- ↑ Schaake 2004 ↓, s. 132.
- ↑ a b Schaake 2004 ↓, s. 133.
- ↑ a b c d e Idi Amin Biography. notablebiographies.com. (ang.).
- ↑ JET ↓, 1973/20, s. 14.
- ↑ Bar-Zohar i Mishal 2012 ↓, s. 340-341.
- ↑ a b c Time 1978-10-13 ↓.
- ↑ Michael Mubangizi: Not even an archbishop was spared bishop was spared. The Weekly Observer, 2006-02-16. [dostęp 2009-08-22]. (ang.).
- ↑ Idi Amin and Military Rule. Library of Congress Country Studies: Uganda. [dostęp 2009-08-22]. (ang.).
- ↑ Ostatni król Szkocji. lubimyczytac.pl. [dostęp 2021-12-23].
- ↑ Ostatni król Szkocji w bazie IMDb (ang.)
- ↑ Atak na Entebbe w bazie IMDb (ang.)
Bibliografia
- Micha’el Bar-Zohar, Nissim Mishal: Mossad. Najważniejsze misje izraelskich tajnych służb. Poznań: Dom Wydawniczy „Rebis”, 2012. ISBN 978-83-7510-898-9.
- Rozdział 13. W: Ryszard Kapuściński: Heban. Warszawa: Czytelnik, 2000. ISBN 83-07-02777-2.
- Erich Schaake: Kobiety dyktatorów. Tłumaczenie Roman Niedballa. Katowice: Videograf II, 2004.
- „JET”. XLIV (20), s. 14, 1973-08-09. Chicago: Johnson Publishing Co. Inc.. (ang.).
- Rozwój zależny Czarnej Afryki. W: Oxford Wielka Historia Świata. T. 29: XX wiek Świat i Polska po II wojnie światowej – Dekolonizacja – Lata siedemdziesiąte – Filozofia. Poznań: Oxford Educational. ISBN 978-83-7425-832-6.
Linki zewnętrzne
- Film „Ostatni król Szkocji” oparty na niektórych faktach z życia. (ang.).
- Wojciech Jagielski. Idi Amin Dada i dyktatury afrykańskie. Rozmowa z Ryszardem Kapuścińskim. „Gazeta Wyborcza”, 2003-08-23.
- Agata Buda: Idi Amin, rzeźnik z Ugandy. 2010-03-24. [dostęp 2016-01-25].
- Idi Amin – ostatni król Szkocji. 2015-04-10. [dostęp 2016-01-25].
- EAST AFRICA: An Idi-otic Invasion. 1978-10-13, Time [dostęp 2009-08-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-10-23)]. (ang.).
- Michał Staniul: Szokujące praktyki Brytyjczyków w Kenii. Wirtualna Polska, 2010. [dostęp 2010-05-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-08-08)].
- p
- d
- e
- PWN: 3868738
- Britannica: biography/Idi-Amin
- Treccani: idi-amin
- Universalis: idi-amin-dada
- БРЭ: 1818116
- NE.se: idi-amin
- SNL: Idi_Amin
- VLE: idi-amin-dada
- Catalana: 0003600
- DSDE: Idi_Amin
- Hrvatska enciklopedija: 2282