Jan Antoni Czochralski
Data i miejsce urodzenia | 3 czerwca 1924 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 15 lipca 2004 | ||
Profesor nauk humanistycznych | |||
Specjalność: językoznawstwo | |||
Alma Mater | Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu | ||
Doktorat | 1962 | ||
Habilitacja | 1968 | ||
Profesura | 1988 | ||
Nauczyciel akademicki | |||
uniwersytet | Uniwersytet Warszawski | ||
Stanowisko | dyrektor Instytutu Germanistyki 1974-1994 | ||
Odznaczenia | |||
![]() ![]() | |||
|
![J.A. Czochralski](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ef/Jan.Antoni.Czochralski.jpg/220px-Jan.Antoni.Czochralski.jpg)
Jan Antoni Czochralski (ur. 3 czerwca 1924[1] w Trzemesznie (powiat krotoszyński)[2], zm. 15 lipca 2004 w Warszawie) – germanista, językoznawca, leksykograf, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, autor słowników i podręczników do nauki języka niemieckiego.
Życiorys
Urodził się w Trzemesznie jako syn nauczyciela i kierownika szkoły podstawowej Kornela Czochralskiego (brata chemika profesora Jana Czochralskiego[3]) i Heleny z d. Beutlich – Polki pochodzenia niemieckiego. W domu mówiono po polsku i po niemiecku. Ojciec jako poddany pod pruskim zaborem został w 1914 roku wcielony do armii niemieckiej. Po wybuchu rewolucji w Niemczech w roku 1918 wrócił do Polski, walczył przeciwko Niemcom w powstaniu wielkopolskim. W październiku 1939 stracony przez Niemców w Cytadeli Poznańskiej. Matka zmarła w 1962 roku. Jan Czochralski był najmłodszym z sześciorga rodzeństwa. Jego trzej starsi bracia podczas II wojny światowej służyli w Wojsku Polskim. Również jedna z jego sióstr działała w podziemiu. Jan ze swoją matką przebywał podczas wojny w Trzemesznie, gdzie z konieczności pracował jako robotnik rolny u przesiedlonych spod Lwowa Niemców. Pod koniec wojny znalazł zatrudnienie w cukrowni pod Poznaniem. Po wojnie zdał maturę w Liceum im. H. Kołłątaja w Krotoszynie i podjął studia prawnicze na Uniwersytecie Warszawskim[4]. Warszawę – jak wynika z relacji jego żony i córek[5] – wybrał z powodów patriotycznych, żeby brać udział w odbudowie zniszczonej stolicy.
Po zdaniu egzaminu magisterskiego z prawa w roku 1949 doszedł do wniosku, że zawód prawnika nie jest jego przeznaczeniem i podjął studia germanistyczne, które ukończył w roku 1953. Został zatrudniony na Uniwersytecie Warszawskim najpierw w Zakładzie Językoznawstwa Ogólnego u profesora Zygmunta Rysiewicza, a następnie w Instytucie Germanistyki UW[5]. W międzyczasie pracował przez jakiś czas jako spiker radiowy w dziale niemieckim polskiego radia, skąd po kilku miesiącach został zwolniony z argumentacją, że ma za mało radiofoniczny głos[6].
Stopień doktora (promotor: profesor Ludwik Zabrocki) uzyskał w roku 1962, a w roku 1968 stopień doktora habilitowanego. W roku 1978 został profesorem nadzwyczajnym, a 1988 profesorem zwyczajnym. W latach 1974–1994 pełnił funkcję dyrektora Instytutu Germanistyki. Był członkiem założycielem Stowarzyszenia Germanistów Polskich, członkiem Międzynarodowej Rady Naukowej Instytutu Języka Niemieckiego w Mannheim (Niemcy), członkiem Komitetu Neofilologicznego PAN[7]. Oprócz niemieckiego znał też języki: angielski, hiszpański, niderlandzki. Tego ostatniego nauczył się w wieku pięćdziesięciu lat. Zainicjował badania niderlandystyczne na Uniwersytecie Warszawskim[8]. W roku 1994 przeszedł na emeryturę, ale nadal pracował w Instytucie Germanistyki UW[9].
Pod koniec lat 90. bardzo energicznie włączył się w obronę dobrego imienia swojego stryja Jana Czochralskiego – niesłusznie oskarżanego o kolaborację z hitlerowskimi Niemcami. Pisze o tym obszernie w wydanych przez siebie wspomnieniach[10]. Interesował się poezją, muzyką, sztuką starożytnej Grecji i Egiptu, a również ornitologią[11].
Osiągnięcia naukowe i dydaktyczne
Profesor Czochralski był – obok profesora Ludwika Zabrockiego – pionierem polsko–niemieckich językoznawczych badań kontrastywnych[12][13]. W roku 1966 w holenderskim czasopiśmie Linguistics 24 ukazał się (w języku niemieckim) jego artykuł Grundsätzliches zur Theorie der kontrastiven Grammatik, w którym przedstawił podstawowe pojęcia teoretyczne związane z badaniami kontrastywnymi (konfrontatywnymi), a przede wszystkim metody międzyjęzykowej konfrontacji[14]. W swoich pracach nawiązywał do badań amerykańskiego strukturalizmu i prowadzonych tam badań kontrastywnych. Ważne miejsce w jego pracach zajmuje problem międzyjęzykowej interferencji, która jest częstym źródłem błędów w nauce języka niemieckiego dla Polaków. W roku 1967 ukazała się jego obszerna monografia o aspekcie czasownikowym i czasach gramatycznych w języku polskim i niemieckim: Aspekt und Tempus im Polnischen und Deutschen. Eine Kontrastivstudie. Była to pierwsza praca książkowa dotycząca zagadnień gramatyki niemiecko-polskiej. Publikowana była w latach późniejszych pod innym tytułem Verbalaspekt und Tempussystem im Deutschen und Polnischen. Eine konfrontative Darstellung (Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego).
W roku 1990 opublikował swoje dzieło: Gramatyka niemiecka dla Polaków (Warszawa: Wiedza Powszechna). W sposób przystępny przedstawił w nim nie tylko system gramatyczny, ale też słowotwórstwo i fonetykę w porównaniu niemiecko-polskim. Książka miała wiele wznowień. Podobny charakter ma Gramatyka funkcjonalna języka niemieckiego (1994, Warszawa: Wiedza Powszechna). W projekcie naukowym „Niemiecko-polska gramatyka kontrastywna” realizowanym pod kierunkiem profesora z Mannheimu Ulricha Engela z udziałem zespołu polskich germanistów, profesor Czochralski pełnił rolę konsultanta. Owocem tego szeroko zakrojonego projektu była obszerna dwutomowa publikacja: Deutsch-polnische kontrastive Grammatik (Bd. 1. Bd. 2. Heidelberg: Julius Groos Verlag), która ukazała się po raz pierwszy w roku 1999.
Jako leksykograf–praktyk był autorem/współautorem ogólnych słowników w relacji polsko-niemieckiej[15]:
- Jan Czochralski (1964): Mały słownik polsko-niemiecki. Warszawa: Wiedza Powszechna.
- Stanisław Schimitzek/Jan Czochralski (1987, [1979]): Kieszonkowy słownik niemiecko-polski, polsko-niemiecki. Warszawa: Wiedza Powszechna
W tym drugim słowniku opracował część polsko-niemiecką, prezentując dla polskich haseł opracowaną przez siebie transkrypcję fonetyczną. Poza tym był m.in. współautorem słownika o tematyce turystycznej (współaut. Stanisław Schimitzek) Słownik turystyczny niemiecko-polski i polsko-niemiecki (1979, Warszawa: Wiedza Powszechna). Jest autorem względnie współautorem słowników hiszpańsko-polskich i niderlandzko-polskich.
Opracował jako autor/współautor bilingwalne słowniki frazeologiczne[15]:
- Jan A. Czochralski (1976): Mały słownik idiomatyczny polsko-niemiecki. Warszawa: Wiedza Powszechna.
- Jan Czochralski/Klaus-Dieter Ludwig (1999): Słownik frazeologiczny niemiecko-polski. Warszawa: Wiedza Powszechna.
- Jan Czochralski/Stanisław Prędota (1993): Podręczny niderlandzko-polski słownik frazeologiczny. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
Jest autorem podręczników do nauki języka niemieckiego w Polsce, m.in.[16]:
- (współautor) Thomas Höhle (1985): Sprecht mit uns – lernt mit uns – kurs dla zaawansowanych z płytami i kasetami. Warszawa: Wiedza Powszechna.
- Jan Czochralski et al. (1996): Akademicki podręcznik języka niemieckiego. Warszawa: PWN.
- Jan Antoni Czochralski (2001): Mówimy po niemiecku. Warszawa: Wiedza Powszechna.
Nagrody i odznaczenia
Za osiągnięcia w pracy naukowej i dydaktycznej otrzymał m.in. Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski, Medal Komisji Edukacji Narodowej, wielokrotnie nagrody Ministra Oświaty i Szkolnictwa Wyższego, Medal Uniwersytetu Warszawskiego i nagrody Rektora UW. Od Fundacji Alexandra von Humboldta otrzymał prestiżową nagrodę za wybitne osiągnięcia naukowe w dziedzinie germanistyki i językoznawstwa kontrastywnego oraz za wkład w szerzenie kultury niemieckiej i znajomości języka niemieckiego[17].
Przypisy
- ↑ Wyszukiwarka cmentarna --- Warszawskie cmentarze [online], www.cmentarzekomunalne.com.pl [dostęp 2024-03-08] .
- ↑ por. życiorys Jana Czochralskiego, chemika. Potwierdzają to też badania archiwalne przeprowadzone w marcu 2024.
- ↑ Kolago 2005 ↓, s. 5–7.
- ↑ Grzywka i Kolago 2005 ↓, s. 14–16.
- ↑ a b Grzywka i Kolago 2005 ↓, s. 16.
- ↑ Grzywka i Kolago 2005 ↓, s. 17.
- ↑ Kolago 2005 ↓, s. 5–6.
- ↑ Wiktorowicz (red.) 1996 ↓, s. 7.
- ↑ Kolago 2005 ↓, s. 5.
- ↑ Grzywka i Kolago 2005 ↓, s. 20.
- ↑ Grzywka i Kolago 2005 ↓, s. 23.
- ↑ Wiktorowicz 2005 ↓, s. 45.
- ↑ Engel 2005 ↓, s. 53.
- ↑ Kolago (red.) 2005 ↓, s. 79–89.
- ↑ a b Czochralski, Jan Antoni (1924-2004) [online], Katalog Biblioteki Narodowej [dostęp 2024-01-15] .
- ↑ Wiktorowicz (red.) 1996 ↓, Spis publikacji Czochralskiego, s. 8–12.
- ↑ Kolago 2005 ↓, s. 6.
Bibliografia
- LechL. Kolago LechL. (red.), Studia Niemcoznawcze. XXX. Wybór rozpraw i artykułów Profesora Jana Czochralskiego, Warszawa: Uniwersytet Warszawski, 2005, ISSN 0208-4597 .
- LechL. Kolago LechL., Profesorowi Doktorowi Janowi Czochralskiemu in memoriam, „Studia Niemcoznawcze”, 30, 2005, s. 5–7 .
- KatarzynaK. Grzywka KatarzynaK., LechL. Kolago LechL., „…i długo za nim patrzę / aż ginie / w ciemnym pokoju profesorskim / na końcu korytarza liści”. Wspomnienie o Profesorze Janie Czochralskim. Na podstawie rozmowy przeprowadzonej z Żoną Profesora, Panią Profesor dr hab. Barbarą Czochralską oraz Jego Córkami, Tiazą Bem-Sojką i Ewą Bem-Wiśniewską, w czwartek 29 lipca 2004 roku, „Studia Niemcoznawcze”, 30, 2005, s. 13–30 .
- JózefJ. Wiktorowicz JózefJ., Der Beitrag von Jan Czochralski zur Entwicklung der germanistischen Linguistik in Polen, „Studia Niemcoznawcze”, 30, 2005, s. 45–51 (niem.).
- UlrichU. Engel UlrichU., Herrn Professor Doktor Jan Czochralski in memoriam, „Studia Niemcoznawcze”, 30, 2005, s. 53–57 (niem.).
- JózefJ. Wiktorowicz JózefJ. (red.), Studien zur deutschen und niederländischen Sprache und Kultur. Festschrift für Jan Czochralski, Warszawa: Instytut Germanistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 1996, ISSN 0208-4597 (niem.).