Kamienny Dom w Braniewie
![]() Kamienny Dom na planie Paula Stertzella i Konrada Götke, 1635 | |
Państwo |
|
---|---|
Województwo | |
Miejscowość | Braniewo |
Styl architektoniczny | po przebudowie w XVII w. w stylu barokowym |
Kondygnacje | 4 |
Ukończenie budowy | przed 1486 |
Ważniejsze przebudowy | 1692–1697 |
Zniszczono | 1945, rozebrano w 1960 |
Położenie na mapie Braniewa ![]() | |
Położenie na mapie Polski ![]() | |
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego ![]() | |
Położenie na mapie powiatu braniewskiego ![]() | |
![]() |
Kamienny Dom w Braniewie (niem. Steinhaus) – jeden z najokazalszych budynków miasta do 1945 roku, należący do kompleksu szkół jezuickich Hosianum w Braniewie. W 1945 zbombardowany, współcześnie niezachowany.
Historia Kamiennego Domu
Budynek po raz pierwszy w historii miasta został wzmiankowany w 1486 roku[1]. Nazwa Steinhaus nie oznaczała, że dom został wybudowany z kamienia, lecz był to wyróżnik jednej z pierwszych murowanych kamienic w mieście. Najpierw należał do rodziny von Daritten. W 1534 roku najpierw połowę, a później cały dom (1544) wykupiła zamożna rodzina szlachecka von Preuck. Preuckowie pełnili najwyższe urzędy w biskupstwie warmińskim, byli m.in. burgrabiami braniewskimi. W okolicy posiadali takie majątki jak Różaniec, Rogity, Wierzno Wielkie, Bogdany, Pierławki, Bażyny. Kamienny Dom był wówczas główną siedzibą tego rodu.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/98/ID004040_C004_BraunsbergLyzeum.jpg/220px-ID004040_C004_BraunsbergLyzeum.jpg)
Alumnat Papieski w Braniewie
Osobny artykuł: Alumnat Papieski w Braniewie.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9e/Braniewo_Kamienny_Dom_w_Braniewie_1933.jpg/220px-Braniewo_Kamienny_Dom_w_Braniewie_1933.jpg)
W 1564 roku biskup warmiński Stanisław Hozjusz sprowadził jako pierwszy jezuitów na ziemie polskie i osadził ich w Braniewie. W 1565 roku zostało utworzone w mieście pierwsze w kraju seminarium kształcące przyszłych kapłanów (nazwane później Collegium Hosianum). Obok seminarium diecezjalnego przy jezuickim kolegium powstało, zatwierdzone bullą papieża Grzegorza XIII 10 grudnia 1578 i oficjalnie erygowane 15 marca 1581 staraniem legata papieskiego Antonia Possevina, drugie większe seminarium papieskie (inna nazwa: alumnat papieski).
Jak pozostałe alumnaty papieskie miał on służyć celom misyjnym, szczególnie na terenach północnej Europy. O wyborze Braniewa zadecydowało kilka czynników. Braniewo było miastem portowym i położone było między miastami portowymi: Gdańskiem i Królewcem. Ponadto Braniewo posiadało już kolegium i seminarium duchowne, nie było więc problemu z kadrą pedagogiczną. Kapłani wykształceni w Alumnacie przeznaczeni byli się do pracy misyjnej, przede wszystkim do państw protestanckich: Szwecji, Norwegii, Danii, Finlandii, Prus, Łotwy i Estonii. Przewidziano również pracę misyjną na terenie Rusi[2].
Zakup Kamiennego Domu
Na potrzeby funkcjonowania Alumnatu Papieskiego w Braniewie należało znaleźć odpowiednią siedzibę. Najpierw na ten cel Antonio Possevino zakupił leżące po sąsiedzku dwa niewielkie domy, a gdy alumnów zaczęło przybywać, prefekt seminarium zakupił trzeci.
W 1600 dzięki poparciu biskupa Rudnickiego alumnat przeniósł się do Kamiennego Domu, choć działo się to przy sprzeciwie rady miasta, gdyż w obrębie murów obronnych miejsce było bardzo ograniczone, a jezuici przejęli już klasztor franciszkański i wykupili kilka innych budynków[3]. Jezuici nabyli w końcu ten budynek w 1614, wypłacając radzie sumę 500 grzywien odstępnego. Niebawem, w 1626 roku, w czasie wojny trzydziestoletniej, Braniewo wpadło na 9 lat w ręce Szwedów, którzy – oprócz ograbienia szkoły z bogatego księgozbioru – obrali Kamienny Dom za miejsce siedziby swojego dowództwa (z królem Gustawem II Adolfem)[4]. 12 września 1635 roku, gdy podpisano rozejm w Sztumskiej Wsi, Braniewo powróciło do Polski. Uroczystość przekazania miasta wojskom polskim miała miejsce w dniu 3 października 1635. Jezuici mogli powrócić do ich budynku, jednak znajdował się on w bardzo złym stanie. Kamienny Dom przeszedł generalny remont w latach 1692–1697. Inicjatorem przebudowy był rektor seminarium Jan Drews, profesor teologii, ale także architekt, teolog i filozof. W 1703 roku, w czasie III wojny północnej, w Kamiennym Domu rezydował kolejny król szwedzki Karol XII[5]. Po przebudowie był to okazały czterokondygnacyjny gmach, ozdobiony wspaniałym szczytem. Wówczas na frontonie umieszczony został napis o fundacji papieża Grzegorza XIII oraz atrybuty władzy papieskiej – tiara i klucze papieskie[6]. Szczyt tylny, od północy, ozdobiono monogramem IHS oraz kluczem świętego Piotra jako wskazówką zegara słonecznego[7].
Z czasem zapotrzebowanie na misjonarzy zaczęło maleć, a absolwenci alumnatu podejmowali w diecezji warmińskiej. Po 220 latach funkcjonowania, w 1798 alumnat został zlikwidowany, a dom będący jego własnością przejęła diecezja warmińska, przeznaczając go na pomieszczenia seminarium diecezjalnego. Wolne pokoje władze kościelne wynajmowały profesorom liceum i gimnazjum. W 1932 w Braniewie wybudowany został nowy gmach, do którego przeniosło się seminarium[8]. Gimnazjum Hozjanum przemianowano na Szkołę im. Hermanna von Salzy (Hermann-von-Salza-Schule)[9].
Kamienny Dom został zniszczony w wyniku bombardowania 5 lutego 1945 roku. Prowadzone w latach 1955–1959 rozbiórki zniszczyły zabytkowy charakter Braniewa i przekreśliły możliwość odtworzenia oryginalnej zabudowy. Władze państwowe zaniechały też między innymi odbudowy ratusza miejskiego i Kamiennego Domu[10]. Zabytkowy 4-kondygnacyjny Kamienny Dom rozebrano w 1960 roku[11]. W jego miejscu powstał pusty, wyasfaltowany plac (boisko szkolne).
Przypisy
- ↑ Joseph Bender Geschichte Der Philosophischen Und Theologischen Studien in Ermland (1868), s. 67.
- ↑ Andrzej Kopiczko, Braniewo w okresie powstania Zgromadzenia Sióstr św. Katarzyny Aleksandryjskiej Studia Ełckie 16/2, 163-182 2014.
- ↑ Braunsberg im Wandel der Jahrhunderte [online], www.braunsberg-ostpreussen.de [dostęp 2019-03-03] .
- ↑ Szwedzkimi śladami w Polsce (10) – Warmińskie Ateny – PoloniaInfo [online], www.poloniainfo.se [dostęp 2019-01-26] .
- ↑ 700 Jahre Braunsberg/Ostpr. [online], www.braunsberg-ostpreussen.de [dostęp 2019-03-03] .
- ↑ Jan Wiśniewski, Edukacja misjonarzy dla krajów protestanckich w Alumnacie Papieskim w Braniewie (1579-1798), 2016.
- ↑ Buchholz: Braunsberg im Wandel der Jahrhunderte – Kap. 5 [online], www.braunsberg-ostpreussen.de [dostęp 2019-03-03] .
- ↑ Stanisław Achremczyk, Alojzy Szorc Braniewo, 1995, s. 235–236.
- ↑ Gymnasium Hosianum – Ostpreussen [online], ostpreussen.net [dostęp 2019-03-03] [zarchiwizowane z adresu 2019-03-06] .
- ↑ Braniewo – Historia Wysoczyzny Elbląskiej [online], historia-wyzynaelblaska.pl [dostęp 2019-03-03] .
- ↑ Andrzej Kopiczko Kościół warmiński a polityka wyznaniowa po II wojnie światowej, Olsztyn 1996, s. 73
Linki zewnętrzne
- Kamienny Dom – Steinhaus