Karol Adwentowicz
![]() | |||
Data i miejsce urodzenia | 19 października 1871 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 19 lipca 1958 | ||
Zawód | aktor | ||
Odznaczenia | |||
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() | |||
| |||
|
Karol Adwentowicz, ps. Edwin (ur. 19 października 1871 w Wielogórze, zm. 19 lipca 1958 w Warszawie) – polski aktor i reżyser teatralny, dyrektor teatrów, m.in. Teatru Kameralnego w Warszawie. Reprezentant szkoły Tadeusza Pawlikowskiego przełomu XIX w XX wieku. Znany z charakterystycznej wibracji głosu. W filmie wystąpił zaledwie dwa razy. Jest zaliczany do grona wybitnych polskich aktorów tragicznych 1. połowy XX w., głównie z uwagi na stworzoną przez siebie kreację Hamleta w sztuce Williama Szekspira, w której występował przez 23 lata.
Życiorys
Urodził się w Wielogórze, gdzie jego ojciec Antoni był właścicielem niewielkiego majątku ziemskiego. Po śmierci matki, Katarzyny z Lorensów (1874), został oddany pod opiekę jej przyjaciółki, zamieszkałej w Opocznie. Jako ośmioletni chłopiec przeprowadził się do Radomia, aby uczyć się w gimnazjum. Zadenuncjowany jako posiadacz zakazanych książek Mickiewicza i Słowackiego, został usunięty ze szkoły. Przeniósł się jednak do prywatnego gimnazjum prof. Biernackiego, które porzucił po dwóch latach nauki. Jako piętnastolatek wyjechał do Warszawy, gdzie rozpoczął pracę w fabryce motorów gazowych Machczyńskiego. W 1887 powrócił do Wielogóry, aby objąć gospodarstwo po zmarłym ojcu. Ostatecznie zdecydował się na kontynuację nauki, kończąc gimnazjum prof. Biernackiego i zdając maturę. Następnie pracował jako telegrafista, później urzędnik kolejowy.
Pierwsze kroki na scenie postawił w amatorskim teatrze K. Hoffmana w Radomiu. W 1893 związał się z wędrowną trupą teatralną L. Czystogórskiego. Zadebiutował 4 lutego 1894 w roli Edwina z Odludków i poety. Wiosną t.r. teatr Czystogórskiego wyjechał do Ostrowca, później do Suwałk. W latach 1895–1896 występował już w stałym teatrze w Częstochowie. Zajęcie to nie przynosiło jednak dochodu, pozwalającego na utrzymanie się. Wyczerpująca praca (zagrał wtedy ponad 30 ról) oraz złe warunki socjalne przyczyniły się do wyczerpania organizmu aktora. Leczył się w szpitalu w Mieni. Później powrócił do pracy, ale już mniej wytężonej. Występował w teatrach Poznania, Krakowa i Warszawy. Na przełomie 1898 i 1899 wyjechał z zespołem G. Morskiej i J. Popławskiego do Rosji, występując w wielu miastach imperium. W 1900 został zaangażowany do zespołu Teatru Miejskiego we Lwowie, gdzie grał do 1912, zdobywając sławę jednego z najwybitniejszych aktorów modernistycznych, m.in. dzięki rolom Oswalda w Upiorach H. Ibsena (1907) i Hamleta (1907).
Na początku XX w. zaangażował się w działalność polityczną, wstępując do Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej Galicji i Śląska. Wspierał rozwój pracy oświatowej wśród robotników lwowskich, aktywnie uczestnicząc w organizacji życia kulturalnego tego środowiska. W 1903 założył i prowadził amatorską grupę teatralną robotników.
W 1912 wyjechał do Krakowa, gdzie podjął pracę w Teatrze im. J. Słowackiego. W sierpniu 1914 wstąpił do Legionów Polskich, służąc w I Pułku Ułanów. Ranny w czasie ćwiczeń został wysłany na leczenie do Wiednia, gdzie występował w Teatrze Polskim. Następnie, jako oficer kulturalny, wyjeżdżał do teatrów Zagrzebia i Brna. W 1915 został zwolniony z wojska i powrócił do kraju. Do 1929 występował gościnnie w wielu teatrach warszawskich (Letnim, Małym, Rozmaitości, Polskim i Narodowym), z żadnym nie wiążąc się stałym kontraktem (m.in. w inscenizacjach L. Schillera: Hrabia Henryk w Nie-Boskiej Komedii Z. Krasińskiego w 1926; Lucyfer w Samuelu Zborowskim J. Słowackiego w 1927). Wyjeżdżał też grać do teatrów Krakowa, Lublina, Wilna, Białegostoku, Katowic i Poznania. W tym okresie angażował się również w życie teatralne mniejszych miejscowości. W składzie zespołów wędrownych odwiedził m.in. Częstochowę, Piotrków Trybunalski, Opoczno, Płock, Radom.
W latach 1929–1930 kierował Teatrem Miejskim w Łodzi. W 1930 ostatecznie osiedlił się w stolicy. W latach 1933–1934 był kierownikiem artystycznym Teatru Ateneum, jednocześnie podejmując próbę usamodzielnienia się. W 1932 zorganizował własny Teatr Kameralny, który prowadził do wybuchu wojny. 26 kwietnia 1934 aktor obchodził benefis 35-lecia pracy artystycznej. W ramach świętowania jubileuszu zagrał Wojewodę w Mazepie J. Słowackiego w Teatrze Narodowym. W t.r. zagrał tytułową rolę w filmie Przeor Kordecki – obrońca Częstochowy w reżyserii E. Puchalskiego.
W wyniku zajęcia Warszawy przez Niemców w 1939 został zmuszony do zamknięcia Teatru Kameralnego. W połowie 1940 otworzył przy ul. Boduena kawiarnię „Znachor”, która szybko stała się miejscem życia artystycznego okupowanej stolicy. W sierpniu 1942 aktor został aresztowany przez Gestapo i osadzony na Pawiaku. Został zwolniony z więzienia w połowie marca 1943. Bezzwłocznie zaangażował się w artystyczny ruch konspiracyjny, współpracując m.in. z Radą Teatralną. po wybuchu powstania, 15 sierpnia 1944 uczestniczył w wykonaniu Kantaty na otwarcie Teatru Narodowego pod kierownictwem L. Schillera. Po upadku powstania przedostał się do Krakowa, gdzie pozostał do końca wojny.
W 1945 przywrócił działalność Teatru Śląskiego w Katowicach, którego był pierwszym powojennym dyrektorem. Na przełomie roku 1945 i 1946 kierował Teatrem Powszechnym Domu Żołnierza w Krakowie, a w latach 1948–1950 Teatrem Powszechnym w Łodzi. Od 1950 był związany na stałe z Teatrem Polskim w Warszawie (m.in. prof. Sonnenbruch w Niemcach L. Kruczkowskiego w 1949). W t.r. obchodził 55-lecie pracy aktorskiej, które świętował w Warszawie i Łodzi.
W grudniu 1948, jako członek PPS, poparł „zjednoczenie” polskich ugrupowań socjalistycznych i wstąpił do PZPR.
Jako aktor pracował do śmierci w 1958. Został pochowany w Alei Zasłużonych na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie (kwatera A 26-tuje-4)[1].
Życie prywatne
Był trzykrotnie żonaty. Wszystkie trzy małżonki były aktorkami. Pierwszą została Aniela Połęcka. Następnie ożenił się z Janiną Nosarzewską, z którą później się rozwiódł. 2 lipca 1936 w kościele ewangelicko-reformowanym w Warszawie zawarł związek małżeński z Ireną Grywińską[2]. Jego synem był malarz Lucjan[3].
Aktor spisywał wspomnienia i inne tworzył notatki z życia prywatnego oraz bogatej działalności teatralnej i publicznej. Rękopisy były prowadzone w sposób sugerujący chęć autora, żeby zostały opublikowane. Stało się to po jego śmierci w 1960, otrzymując tytuł Wspominki.
Ordery i odznaczenia
- Order Sztandaru Pracy I klasy (22 lipca 1949)[4]
- Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (15 lutego 1950)[5]
- Krzyż Niepodległości (9 listopada 1931)[6]
- Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (11 listopada 1934)[7]
- Złoty Krzyż Zasługi (trzykrotnie: 9 listopada 1931[8], 15 czerwca 1946[9], 13 listopada 1953[10])
- Medal 10-lecia Polski Ludowej (19 stycznia 1955)[11]
- Złoty Wawrzyn Akademicki (7 listopada 1936)[12]
Nagrody
- 1947 – Nagroda Spółdzielni Wydawniczej „Czytelnik” za rolę Prospera w spektaklu Burza w Teatrze Wojska Polskiego w Łodzi,
- 1949 – Nagroda (150 000 zł) na Festiwalu Sztuk Radzieckich i Rosyjskich,
- 1955 – Nagroda Państwowa I stopnia za całość artystycznej działalności teatralnej[13].
Upamiętnienie
Jego nazwiskiem nazwano ulice w Łodzi (os. Widzew), Katowicach (od 1972, os. Stara Ligota)[14], Radomiu i Tarnowie.
Spektakle teatralne
Role
|
|
Inne teatry
- Teatr Miejski im. Słowackiego, Kraków
- 1908 – Źródełko jako Stefan
- 1911 – Aglawena i Selisetta jako Meleander (reż. Marian Jednowski)
- 1921 – Hamlet jako Hamlet (reż. M. Jednowski)
- Teatr im. Bogusławskiego, Warszawa
- 1926 – Róża jako Czarowic (reż. Leon Schiller)
- 1926 – Nie-Boska komedia jako mąż (reż. L. Schiller)
- Teatr Polski, Warszawa
- 1928 – Człowiek i nadczłowiek jako don Juan Tenorio, John Tanner (reż. L. Schiller)
- Teatr Narodowy, Warszawa
- 1933 – Obiad o ósmej jako Larry Renauld (reż. Karol Borowski)
- Teatr Kameralny, Warszawa
- 1935 – Budowniczy Solness jako Solness (reż. Karol Adwentowicz)
- Teatr Miejski im. Wyspiańskiego, Katowice
- 1945 – Zemsta jako Cześnik (reż. Wilam Horzyca)
- 1945 – Lompa jako Józef Lompa (reż. Stanisław Kwaskowski)
- Teatr Powszechny im. Żołnierza Polskiego, Kraków
- 1945 – Burmistrz Stylmondu jako Cyryl Van Belle (reż. Emil Chaberski)
- 1946 – Dwa teatry jako dyrektor teatru (reż. Irena Grywińska)
- 1946 – Tajemnica lekarska jako profesor (reż. I. Grywińska)
- Teatr Polski, Bielsko-Cieszyn
- 1947 – W małym domku jako doktor (reż. K. Adwentowicz)
- Teatr Wojska Polskiego, Łódź
- 1947 – Burza jako Prospero (reż. L. Schiller)
- Teatr Powszechny, Łódź
- 1948 – Lisie gniazdo jako Horacy Gidens (reż. K. Adwentowicz)
- 1948 – Madzieja jako Kobus (reż. K. Borowski)
- 1949 – Klub kawalerów jako Sobieniewski (reż. K. Adwentowicz)
- 1949 – Dwa teatry jako dyrektor (reż. I. Grywińska)
- 1949 – Przełom jako Komendant Krążownika „Aurora” (reż. K. Adwentowicz)
- 1950 – Niemcy jako profesor Sonnenbruch (reż. I. Grywińska)
- Teatr Polski, Warszawa
- 1953 – Horsztyński jako Ksawery Horsztyński (reż. Edmund Wierciński)
- 1955 – Lorenzaccio jako Filip Strozzi (reż. E. Wierciński)
- Teatr Ludowy, Warszawa
- 1957 – Upiory jako pastor Manders (reż. K. Adwentowicz)
Inscenizacje
- 1946 – Ojciec – Teatr Powszechny im.Żołnierza Polskiego w Krakowie, potem – Teatr Miejski im. Jaracza Olsztyn
- 1947 – W małym domku – Teatr Polski, Bielsko-Cieszyn
- 1948 – Lisie gniazdo – Teatr Studio w Warszawie, potem Teatr Powszechny w Łodzi
- 1949 – Klub kawalerów – Teatr Powszechny w Łodzi
- 1949 – Przełom – Teatr Powszechny w Łodzi
- 1957 – Upiory – Teatr Ludowy w Warszawie
Filmografia
- 1912 – Pomszczona krzywda
- 1934 – Przeor Kordecki – obrońca Częstochowy jako Aleksander Kordecki
Przypisy
- ↑ Wyszukiwarka cmentarna --- Warszawskie cmentarze [online], cmentarzekomunalne.com.pl [dostęp 2020-05-12] .
- ↑ Ślub Adwentowicza. „Gazeta Lwowska”, s. 2, nr 151 z 5 lipca 1936.
- ↑ Zgon art. malarza Lucjana Adwentowicza. „Gazeta Lwowska”, s. 2, nr 143 z 29 czerwca 1937.
- ↑ M.P. z 1950 r. nr 6, poz. 58 „za zasługi położone dla Narodu i Państwa w dziedzinie kultury i sztuki”.
- ↑ M.P. z 1950 r. nr 23, poz. 233 „za wybitne zasługi położone dla sceny polskiej – w związku z jubileuszem 50-lecia pracy artystycznej”.
- ↑ M.P. z 1931 r. nr 260, poz. 352 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”.
- ↑ M.P. z 1934 r. nr 259, poz. 337 „za zasługi na polu sztuki scenicznej”.
- ↑ M.P. z 1931 r. nr 260, poz. 346 „za zasługi na polu sztuki scenicznej”.
- ↑ M.P. z 1946 r. nr 114, poz. 212 „za wybitne zasługi w dziedzinie Teatru i Sztuki na terenie całego kraju”.
- ↑ M.P. z 1953 r. nr 106, poz. 1422 „za zasługi w dziedzinie sztuki teatralnej – w związku z 40-leciem pracy Państwowego Teatru Polskiego w Warszawie”.
- ↑ M.P. z 1955 r. nr 101, poz. 1400 - Uchwała Rady Państwa z dnia 19 stycznia 1955 r. nr 0/196 - na wniosek Ministra Kultury i Sztuki.
- ↑ M.P. z 1936 r. nr 261, poz. 460 „za szerzenie zamiłowania do polskiej literatury dramatycznej”.
- ↑ Nagrody Państwowe za osiągnięcia w dziedzinie nauki, postępu technicznego, literatury i sztuki. „Życie Warszawy”. Rok XII, Nr 173 (3656), s. 5, 22 lipca 1955. Warszawa: Instytut Prasy „Czytelnik”. [dostęp 2024-05-28].
- ↑ M. Katarzyna Gliwa: Karol Adwentowicz. W: Urszula Rzewiczok (red.): Patronowie katowickich ulic i placów. Wyd. 2. Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2013, s. 15. ISBN 978-83-87727-38-3.
Bibliografia
- Karol Adwentowicz. „Nowości Illustrowane”. Nr 13, s. 14, 25 marca 1905.
- Natanson, Wojciech: Karol Adwentowicz. Warszawa: PIW, 1955.
- Adwentowicz, Karol: Wspominki. Oprac. Marczak-Oborski, Stanisław. Warszawa: PIW, 1960.
- Wielka encyklopedia powszechna PWN. Red. Kotarbiński, Tadeusz i in. T. 1. Warszawa: PWN, 1962, s. 42–43.
- Encyklopedia Warszawy. Red. Herbst, Stanisław. Warszawa: PWN, 1975, s. 14.
- Słownik biograficzny teatru polskiego 1765–1965. Red. Raszewski, Zbigniew. Warszawa: IS PAN, 1975, s. 3–4.
- Grzegorczyk, Piotr: Twórcy i badacze kultury zmarli w latach 1956–1967. Cz. 2. Oprac. Biernacki, Andrzej. Warszawa: IK, 1986, s. 83.
- Tomczyk, Danuta: Karol Adwentowicz. [w:] Znani i nieznani ziemi radomskiej. Red. Zwolski, Czesław Tadeusz. T. 3. Radom: WBP, 1990, s. 5–10.
- WitoldW. Filler WitoldW., LechL. Piotrowski LechL., Poczet aktorów polskich: od Solskiego do Lindy., Warszawa: Philip Wilson, 1998, s. 7–8, ISBN 83-87571-54-7, OCLC 189426351 .
Linki zewnętrzne
- Karol Adwentowicz w bazie IMDb (ang.)
- Karol Adwentowicz w bazie Filmweb
- Karol Adwentowicz w bazie filmpolski.pl
- Karol Adwentowicz, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (osoby) [dostęp 2021-04-09] .
- Karol Adwentowicz na zdjęciach w bazie Filmoteki Narodowej „Fototeka”
- PWN: 3865953
- ETP: 4387
- VLE: karol-adwentowicz
- Hrvatska enciklopedija: 589
- FilmPolski.pl: 21106