Kozłek lekarski
![]() | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | astropodobne | ||
Rząd | szczeciowce | ||
Rodzina | kozłkowate | ||
Rodzaj | kozłek | ||
Gatunek | kozłek lekarski | ||
Nazwa systematyczna | |||
Valeriana officinalis L. Sp. pl. 1:31. 1753 | |||
| |||
|
Kozłek lekarski (Valeriana officinalis) – gatunek zbiorowy obejmujący kilka do kilkunastu (lub kilkudziesięciu zależnie od autora) gatunków (podgatunków) o podobnym działaniu leczniczym. W naturze (bylina), jako uprawna dwuletnia. Występuje w całej Eurazji z wyjątkiem stref arktycznych i pustynnych. Uprawiany i dziczejący w Ameryce Północnej. W Polsce pospolity. Roślina wydziela słodki, miodowy zapach, będący dla kotów afrodyzjakiem[3].
Morfologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1d/Valeriana_officinalis_kz05.jpg/220px-Valeriana_officinalis_kz05.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a4/Valeriana.officinalis.-.lindsey.jpg/220px-Valeriana.officinalis.-.lindsey.jpg)
- Pokrój
- W pierwszym roku wytwarza przyziemną rozetę ogonkowych, nieparzystopierzastych liści. W drugim roku wytwarza masywną łodygę. Pod ziemią posiada krótkie kłącze. Zwykle nie wytwarza rozłogów.
- Łodyga
- Wyrasta od 50 do 200 cm. Wewnątrz dęta, walcowata, na dole owłosiona, górą naga, głęboko bruzdkowana, nierozgałęziona lub słabo rozgałęziona w górnej części.
- Liście
- Łodygowe najczęściej naprzeciwległe, zebrane po trzy, cztery, czasem skrętoległe; dolne ogonkowe, górne siedzące. Są nieparzysto-pierzastosieczne z 6-15 parami listków. Na spodniej stronie przeważnie owłosione długimi włoskami.
- Kwiaty
- Drobne, pachnące, obupłciowe z przedprątnością, co zapewnia obcopylność. Zebrane są w baldachokształtne kwiatostany szczytowe lub kątowe. Kielich niewyraźny, przekształca się na owocach większości gatunków w puch. Korona zrosłopłatkowa, lejkowata, lekko asymetryczna z 5 odgiętym łatkami. Kolor zmienny, od białego przez róż do lila. Pręciki trzy, zrośnięte z rurką korony, słupek jeden, z długą szyjką zakończoną trójdzielnym znamieniem. Zalążnia trójkomorowa, ale zalążki rozwijają się tylko w jednej komorze (dwie zamierają).
- Owoc
- Orzeszek, podłużnie jajowaty, z trzema żeberkami na wypukłej stronie i jednym żeberkiem na stronie płaskiej. Kolor od beżowego do brunatnego. Na szczycie najczęściej 10 białawych lub kremowych włosków lotnych. MTN 0,4-0,6 g.
Biologia i ekologia
Bylina, hemikryptofit. Kwitnie od czerwca do sierpnia[4]. Siedlisko: brzegi wód, mokre łąki, torfowiska niskie, wilgotne lasy (głównie łęgi olszowe), czasami spotykany w formie skarlałej w miejscach suchych. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla All. Filipendulion, Ass. Valeriano-Filipenduletum[5].
Zastosowanie
- Roślina lecznicza.
- Surowiec zielarski: korzenie Radix valerianae. Zawierają liczne biologicznie czynne substancje: estry kwasu izowalerianowego, kwas walerenowy, waleranon, walerenal i inne.
- Działanie: Kłącze i korzeń kozłka lekarskiego są stosowane w ziołolecznictwie w leczeniu zaburzeń neurowegetatywnych, jako łagodny środek uspokajający oraz ułatwiający zasypianie, jednakże nie ma wystarczających dowodów klinicznych, że jest on skuteczny w tym celu.[6][7] Gotowe preparaty farmaceutyczne mają postać kropli zawierających alkoholowy wyciąg z kłącza (krople walerianowe), tabletek, kapsułek. Preparaty te zwyczajowo nazywa się walerianą. Wchodzi także w skład mikstur o działaniu uspokajającym.
- Sposób użycia i dawkowanie: napar – 2-3 g surowca na filiżankę gorącej wody, dobowo – 10 g surowca od 1 do kilku razy w ciągu doby. Nalewka – 0,5-1 łyżeczka (1-5 ml płynu) od 1 do kilku razy w ciągu doby. Ekstrakt – ilość odpowiadająca 2-3 g surowca na dzień. Zewnętrznie (kąpiel) - 100 g surowca na 1 pełną kąpiel[8].
- Zbiór i suszenie: Surowca nie pozyskuje się z siedlisk naturalnych, lecz wyłącznie z uprawy. Dzięki temu nie zmniejsza się jego liczebności, ponadto surowiec pozyskany z uprawy ma lepsze własności, więcej substancji czynnych[3].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-04-29] (ang.).
- ↑ a b Anna Mazerant: Mała księga ziół. Warszawa: Inst. Wyd. Zw. Zawodowych, 1990. ISBN 83-202-0810-6.
- ↑ Leokadia Witkowska-Żuk: Rośliny leśne. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2013. ISBN 978-83-7073-359-9.
- ↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
- ↑ Valerian [online], 22 czerwca 2022 [dostęp 2023-02-02] .
- ↑ Valerian [online], Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health, 15 marca 2013 [dostęp 2023-02-02] .
- ↑ ElizaE. Lamer-Zarawska ElizaE. i inni, Fitoterapia i leki roślinne, wyd. 1, Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2013, ISBN 978-83-200-4650-2, OCLC 860448586 [dostęp 2022-02-22] .
- Britannica: plant/common-valerian
- Universalis: valeriane
- SNL: legevendelrot
- Catalana: 0149772
- BioLib: 40493
- EoL: 488753
- EUNIS: 184832
- Flora of China: 200022560
- Flora of North America: 200022560
- FloraWeb: 6178
- GBIF: 2888763
- identyfikator iNaturalist: 56160, 62574, 84273
- IPNI: 860012-1
- ITIS: 35363
- NCBI: 19953
- Plant Finder: 287433
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-2464616
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:860012-1
- Tela Botanica: 70592
- identyfikator Tropicos: 33500011
- USDA PLANTS: VAOF
- CoL: 7FCMV