Kozibród
![]() | Ten artykuł dotyczy rodzaja roślin. Zobacz też: rzekę Kozi Bród. |
![]() Morfologia (kozibród łąkowy) | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | astropodobne | ||
Rząd | astrowce | ||
Rodzina | astrowate | ||
Podrodzina | Cichorioideae | ||
Rodzaj | kozibród | ||
Nazwa systematyczna | |||
Tragopogon L. Sp. Pl. 789. 1 Mai 1753[3] | |||
Typ nomenklatoryczny | |||
T. porrifolius Linnaeus[4] | |||
Synonimy | |||
| |||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/10/Tragopogon_porrifolius_-_Wild_purple_salsify_01.jpg/220px-Tragopogon_porrifolius_-_Wild_purple_salsify_01.jpg)
Kozibród (Tragopogon L.) – rodzaj roślin z rodziny astrowatych. Obejmuje 124 gatunki[3]. Występują one w regionie Morza Środziemnego oraz w pozostałej części Europy i Azji w strefie umiarkowanej, rosnące w formacjach trawiastych. Są to rośliny zielne o trawiastych (długich i wąskich) liściach i kwiatach skupionych w koszyczek na szczycie pędu, otwierający się tylko rano[5][6].
Znaczenie użytkowe ma kozibród porolistny, zwany też salsefią, którego spichrzowy korzeń palowy oraz młode pędy spożywane są jako warzywo. Dawniej jadano także korzenie innych gatunków z tego rodzaju, w tym kozibrodu łąkowego[5].
Naukowa nazwa rodzajowa (i polska nazwa zwyczajowa będąca jej tłumaczeniem) pochodzi z greckich słów tragos, znaczącego „koza” oraz pogon oznaczającego „brodę”, i została utworzona z nich prawdopodobnie w nawiązaniu do wyglądu owoców[7].
Rozmieszczenie geograficzne
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/de/Tragopogon_dubius_01.jpg/220px-Tragopogon_dubius_01.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/Tragopogon_pratensis_ssp._orientalis-Kaernten-2008-Thomas_Huntke.jpg/220px-Tragopogon_pratensis_ssp._orientalis-Kaernten-2008-Thomas_Huntke.jpg)
Zasięg rodzaju obejmuje niemal całą Europę (bez Islandii), północną Afrykę oraz zachodnią i środkową Azję[3]. Najbardziej zróżnicowane gatunkowo są południowo-wschodnia Europa i zachodnia Azja[8]. Jako introdukowane rośliny z tego rodzaju obecne są w Ameryce Północnej, w Etiopii i Południowej Afryce, na Dalekim Wschodzie oraz w Australii[3].
- Gatunki flory Polski[9]
Pierwsza nazwa naukowa według listy krajowej[9], druga – obowiązująca według bazy taksonomicznej Plants of the World online (jeśli jest inna)[3]
- kozibród pajęczynowaty Tragopogon floccosus Waldst. & Kit.
- kozibród wielki Tragopogon dubius Scop.
- kozibród wschodni Tragopogon orientalis L.
- kozibród łąkowy Tragopogon pratensis L.
- kozibród porolistny Tragopogon porrifolius L. – efemerofit
- kozibród pośredni Tragopogon hybridus L. ≡ Geropogon hybridus (L.) Sch.Bip. – efemerofit
Morfologia
- Pokrój
- Rośliny dwuletnie, rzadziej zimujące rośliny jednoroczne i byliny. Pędy są prosto wzniesione, mają pojedynczą, rzadziej kilka łodyg i korzeń palowy (wrzecionowaty); osiągają zazwyczaj wysokość od 0,5 do 1,5 m[7]. Rośliny wieloletnie mają korzeń rozgałęziony i tęgą szyję korzeniową otoczoną nasadami obumarłych liści[8][10]. Pędy są nagie lub owłosione, często przynajmniej u nasady liści i pod koszyczkiem, z wiekiem rośliny te zwykle łysieją. Łodygi zwykle nierozgałęziają się lub są rzadko rozgałęzione[10].
- Liście
- Odziomkowe i łodygowe, o nasadach obejmujących łodygę i blaszkach długich, wąskich i całobrzegich lub falistych[7][10]. Użyłkowanie równoległe[8].
- Kwiaty
- Języczkowe, skupione w pojedynczych koszyczkach na długich i często dętych (zgrubiałych pod kwiatostanem) szypułach na szczytach pędów. Okrywa jest dzwonkowata do walcowatej (w pąku stożkowata[8]), o średnicy od 10 do ponad 20 mm. Listki okrywy wyrastają w liczbie od kilku do kilkunastu w jednym rzędzie, są równowąskie do trójkątnielancetowatych. Na szczycie listki te są zaostrzone, na brzegu białawe. Dno kwiatostanowe jest wypukłe, gładkie, bez plewinek. Wszystkie kwiaty w koszyczku są języczkowe, żółte, pomarańczowe, purpurowe lub fioletowe (czasem wewnątrz fioletowe, na zewnątrz żółte)[7][10].
- Owoce
- Niełupki walcowate lub wrzecionowate, ciemno lub jasnobrązowe do białawych, z 5 lub 10 żebrami i zwykle z dzióbkiem (czasem bardzo długim[8]). Puch kielichowy trwały, w dole zrośnięty, w górze z rozpostartymi, pierzastymi, białawymi lub żółtawymi włoskami[7][10].
Systematyka
- Pozycja systematyczna
Rodzaj z podplemienia Scorzonerinae, plemienia Cichorieae z podrodziny Cichorioideae z rodziny astrowatych Asteraceae[11].
- Wykaz gatunków[3]
- Tragopogon acanthocarpus Boiss.
- Tragopogon alaicus S.A.Nikitin
- Tragopogon albinervis Freyn & Sint.
- Tragopogon albomarginatus Kitam.
- Tragopogon altaicus S.A.Nikitin & Schischk.
- Tragopogon ameniacus Kuth.
- Tragopogon anatolicus A.Duran, B.Doğan & Coșkunç.
- Tragopogon angustifolius Bellardi ex Willd.
- Tragopogon artvinensis Makbul, Gültepe & Coșkunç.
- Tragopogon aureus Boiss.
- Tragopogon badachschanicus Boriss.
- Tragopogon bakhtiaricus Rech.f.
- Tragopogon balcanicus Velen.
- Tragopogon bjelorussicus Artemczuk
- Tragopogon bombycinus Gredilla
- Tragopogon bornmuelleri Ownbey & Rech.f.
- Tragopogon borysthenicus Artemczuk
- Tragopogon brevirostris DC.
- Tragopogon buphthalmoides (DC.) Boiss.
- Tragopogon capitatus S.A.Nikitin
- Tragopogon caricifolius Boiss.
- Tragopogon castellanus Levier
- Tragopogon cazorlanus C.Díaz & Blanca
- Tragopogon charadzae Kuth.
- Tragopogon coelesyriacus Boiss.
- Tragopogon colchicus Albov ex Grossh.
- Tragopogon collinus DC.
- Tragopogon coloratus C.A.Mey.
- Tragopogon conduplicatus S.A.Nikitin
- Tragopogon × crantzii Dichtl
- Tragopogon cretaceus S.A.Nikitin
- Tragopogon crocifolius L.
- Tragopogon dasyrhynchus Artemczuk
- Tragopogon dubius Scop. – kozibród wielki
- Tragopogon elatior Steven
- Tragopogon elongatus S.A.Nikitin
- Tragopogon erostris Boiss. & Hausskn.
- Tragopogon fibrosus Freyn & Sint.
- Tragopogon filifolius Rehmann ex Boiss.
- Tragopogon floccosus Waldst. & Kit. – kozibród pajęczynowaty
- Tragopogon gaudanicus Boriss.
- Tragopogon gongylorrhizus Rech.f.
- Tragopogon gorskianus Rchb.f.
- Tragopogon gracilis D.Don
- Tragopogon graminifolius DC.
- Tragopogon heteropappus C.H.An
- Tragopogon heterospermus Schweigg.
- Tragopogon idae Kuth.
- Tragopogon jesdianus Boiss. & Buhse
- Tragopogon karelinii S.A.Nikitin
- Tragopogon karjaginii Kuth.
- Tragopogon kasahstanicus S.A.Nikitin
- Tragopogon kashmirianus G.Singh
- Tragopogon kemulariae Kuth.
- Tragopogon ketzkhovelii Kuth.
- Tragopogon kindingeri Adamović
- Tragopogon kopetdaghensis Boriss.
- Tragopogon kotschyi Boiss.
- Tragopogon kultiassovii Popov
- Tragopogon kurdistanicus Chrtek & Hadač
- Tragopogon lainzii Suár.-Sant., P.S.Soltis, Soltis, C.Díaz & Blanca
- Tragopogon lamottei Rouy
- Tragopogon lassithicus Rech.f.
- Tragopogon latifolius Boiss.
- Tragopogon leonidae S.Kutateladze
- Tragopogon leucanthus Rech.f.
- Tragopogon longifolius Heldr. & Sartori ex Boiss.
- Tragopogon macropogon C.A.Mey.
- Tragopogon makaschwilii Kuth.
- Tragopogon malikus S.A.Nikitin
- Tragopogon marginatus Boiss. & Buhse
- Tragopogon marginifolius Pavlov
- Tragopogon maroofii Mahmoodi & Safavi
- Tragopogon maturatus Boriss.
- Tragopogon meskheticus Kuth.
- Tragopogon minor Mill.
- Tragopogon × mirabilis Rouy
- Tragopogon × mirus Ownbey
- Tragopogon × miscellus Ownbey
- Tragopogon montanus S.A.Nikitin
- Tragopogon oligolepis Hartvig & Strid
- Tragopogon olympicus Boiss.
- Tragopogon orientalis L. – kozibród wschodni
- Tragopogon otschiaurii S.Kutateladze
- Tragopogon paradoxus S.A.Nikitin
- Tragopogon pichleri Boiss.
- Tragopogon podolicus (DC.) Nikitina
- Tragopogon porphyrocephalus Rech.f.
- Tragopogon porrifolius L. – kozibród porolistny
- Tragopogon pratensis L. – kozibród łąkowy
- Tragopogon pseudocastellanus Blanca & C.Díaz
- Tragopogon pseudomajor S.A.Nikitin
- Tragopogon pterocarpus DC.
- Tragopogon pterodes Pančić
- Tragopogon pusillus M.Bieb.
- Tragopogon rechingeri Ownbey
- Tragopogon reticulatus Boiss. & A.Huet
- Tragopogon rezaiyensis Rech.f.
- Tragopogon ruber S.G.Gmel.
- Tragopogon ruthenicus Krasch. & S.A.Nikitin
- Tragopogon sabulosus
- Tragopogon samaritani Heldr. & Sartori
- Tragopogon scoparius S.A.Nikitin
- Tragopogon segetum Kuth.
- Tragopogon serawschanicus S.A.Nikitin
- Tragopogon serotinus Sosn.
- Tragopogon sibiricus Ganesh.
- Tragopogon soltisiorum Mavrodiev
- Tragopogon songoricus S.A.Nikitin
- Tragopogon sosnowskyi Kuth.
- Tragopogon stribrnyi Hayek
- Tragopogon stroterocarpus Rech.f.
- Tragopogon subacaulis O.Schwarz
- Tragopogon subalpinus S.A.Nikitin
- Tragopogon tanaiticus Artemczuk
- Tragopogon tasch-kala Kuth.
- Tragopogon tomentosulus Boriss.
- Tragopogon tommasinii Sch.Bip.
- Tragopogon trachycarpus S.A.Nikitin
- Tragopogon tuberosus K.Koch
- Tragopogon turcicus Coșkunç., Gültepe & Makbul
- Tragopogon turkestanicus S.A.Nikitin
- Tragopogon ucrainicus Artemczuk
- Tragopogon undulatus Jacq.
- Tragopogon vaginatus Ownbey & Rech.f.
- Tragopogon vanensis Gültepe, Coșkunç. & Makbul
- Tragopogon verrucosobracteatus C.H.An
- Tragopogon vvedenskyi Popov
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-04-15] (ang.).
- ↑ a b c d e f g Tragopogon L., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2023-04-14] .
- ↑ Tragopogon Linnaeus, [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [online], Smithsonian Institution [dostęp 2023-04-14] .
- ↑ a b David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 931, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 338. ISBN 0-333-74890-5.
- ↑ a b c d e Pamela S.P.S. Soltis Pamela S.P.S., Tragopogon Linnaeus, [w:] Flora of North America [online], eFloras.org [dostęp 2023-04-14] .
- ↑ a b c d e IrenaI. Kucowa IrenaI., Tragopogon L., Kozibród, [w:] BogumiłB. Pawłowski, AdamA. Jasiewicz (red.), Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych, t. XIII, Warszawa, Kraków: PAN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1972, s. 188-189 .
- ↑ a b ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ. i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 193-194, ISBN 978-83-62975-45-7 .
- ↑ a b c d e ZhuZ. Shi ZhuZ., Alexander P.A.P. Sukhorukov Alexander P.A.P., Evgeny V.E.V. Mavrodiev Evgeny V.E.V., Tragopogon Linnaeus, [w:] Flora of China [online], eFloras.org [dostęp 2023-04-14] .
- ↑ Genus Tragopogon L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2023-04-14].