Malpigiowate
![]() Galphimia gracilis | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | |||
Rząd | malpigiowce | ||
Rodzina | malpigiowate | ||
Nazwa systematyczna | |||
Malpighiaceae Jussieu Genera plantarum 252. 1789, nom. cons. | |||
|
Malpigiowate (Malpighiaceae) – rodzina roślin z rzędu malpigiowców. Obejmuje ok. 75[3]–77[4] rodzajów z ponad 1,3 tysiącami gatunków[4]. Są to rośliny występujące w strefie tropikalnej i subtropikalnej, przy czym najbardziej zróżnicowane są na kontynentach amerykańskich. Do roślin mających duże znaczenie ekonomiczne należy Malpighia emarginata – kultygen uzyskany z gatunku malpigia granatolistna Malpighia glabra, którego owoce znane pod nazwą acerola, są spożywane w stanie świeżym, przerabiane na napoje, służą do aromatyzowania lodów i alkoholi. Podobnie stosowane są owoce gatunku Byrsonima crassifolia i wielu innych o owocach jagodowych, zwłaszcza z rodzaju Bunchosia. Niektóre gatunki zawierają substancje o właściwościach halucynogennych (np. Callaeum antifebrile i Banisteriopsis caapi, kory tego ostatniego używa się do wyrobu napoju ayahuasca). Liczne gatunki z tej rodziny uprawiane są w strefie międzyzwrotnikowej jako rośliny ozdobne[4].
Morfologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/53/Acridocarpus_natalitius%2C_knoppe%2C_blomme_%26_vrugte%2C_Krantzkloof_NR.jpg/220px-Acridocarpus_natalitius%2C_knoppe%2C_blomme_%26_vrugte%2C_Krantzkloof_NR.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4d/Banisteriopsis_nummifera_%28A._Juss.%29_B._Gates_-_Flickr_-_Alex_Popovkin%2C_Bahia%2C_Brazil_%288%29.jpg/220px-Banisteriopsis_nummifera_%28A._Juss.%29_B._Gates_-_Flickr_-_Alex_Popovkin%2C_Bahia%2C_Brazil_%288%29.jpg)
- Pokrój
- Drzewa, krzewy, byliny oraz pnącza, zarówno drewniejące jak i zielne. Na pędach występują włoski proste i charakterystyczne dla rodziny włoski dwudzielne, podobne do igły kompasu[4].
- Liście
- Naprzeciwległe, rzadziej skrętoległe lub w okółkach po trzy. U ich nasady znajdują się wolne lub zrośnięte przylistki. Blaszki liściowe pojedyncze, całobrzegie lub rzadziej klapowane lub ząbkowane. Na dolnej stronie blaszki i ogonku liściowym często występują gruczołki[4].
- Kwiaty
- Obupłciowe (u roślin z rodzaju Stigmaphyllon czasem też tylko pręcikowe – męskie), promieniste lub grzbieciste. Na szypule kwiatowej występuje para podkwiatków. Kwiaty zebrane są w wyrastające na końcach pędów lub w kątach liści złożone wiechy i grona z kilkukwiatowymi baldachogronami lub baldachami. Działki kielicha w liczbie 5 są wolne lub zrośnięte u nasady. Płatki korony w liczbie 5 mają zwykle paznokieć i brzeg zakończony rzęskami, frędzlami lub ząbkowany. Często górny płatek jest większy i inaczej zabarwiony od pozostałych. Pręciki występują najczęściej w liczbie 10, czasem pojedynczy pręcik bywa większy od pozostałych. Nitki pręcików zrastają się przynajmniej u nasady. Zalążnia jest górna (wpół dolna tylko u Barnebya), trójkomorowa i zwieńczona trzema szyjkami słupka, czasem zrośniętymi w pojedynczy słupek[4].
- Owoce
- Rozłupnie rozpadające się na trzy części, rzadziej skrzydlaki lub pestkowce[4].
Systematyka
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f8/Starr-170913-0178-Bunchosia_argentea-fruit_leaves-CTAHR_Urban_Garden_Center_Pearl_City-Oahu_-_Flickr_-_Starr_Environmental.jpg/220px-Starr-170913-0178-Bunchosia_argentea-fruit_leaves-CTAHR_Urban_Garden_Center_Pearl_City-Oahu_-_Flickr_-_Starr_Environmental.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/68/Byrsonima_sericea_A._DC._-_Flickr_-_Alex_Popovkin%2C_Bahia%2C_Brazil_%2813%29.jpg/220px-Byrsonima_sericea_A._DC._-_Flickr_-_Alex_Popovkin%2C_Bahia%2C_Brazil_%2813%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/92/Tetrapterys_phlomoides_%28Spreng.%29_Nied._%283467407645%29.jpg/220px-Tetrapterys_phlomoides_%28Spreng.%29_Nied._%283467407645%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1e/Tristellateia_australasiae_kz2.jpg/220px-Tristellateia_australasiae_kz2.jpg)
Rodzina siostrzana dla nadwodnikowatych (Elatinaceae), od których oddzieliła się ok. 94 miliony lat temu[4].
- Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)
Rodzina siostrzana dla nadwodnikowatych (Elatinaceae), wchodzi w skład obszernego rzędu malpigiowców (Malpighiales), należącego do kladu różowych w obrębie okrytonasiennych[2].
malpigiowce |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
- Wykaz rodzajów[3]
- Acmanthera Griseb.
- Acridocarpus Guill. & Perr.
- Adelphia W. R. Anderson
- Aenigmatanthera W. R. Anderson
- Alicia W. R. Anderson
- Amorimia W. R. Anderson
- Aspicarpa Rich.
- Aspidopterys A.Juss.
- Banisteriopsis C.B.Rob. ex Small
- Barnebya W.R.Anderson & B.Gates
- Blepharandra Griseb.
- Brachylophon Oliv.
- Bronwenia W. R. Anderson & C. Davis
- Bunchosia Rich. ex Kunth – mnichówka
- Burdachia Mart. ex A.Juss.
- Byrsonima Rich. ex Kunth – ozłoka
- Calcicola W. R. Anderson & C. Davis
- Callaeum Small
- Camarea A.St.-Hil.
- Carolus W.R.Anderson
- Caucanthus Forssk.
- Christianella W.R.Anderson
- Coleostachys A.Juss.
- Cordobia Nied.
- Cottsia Dubard & Dop
- Diacidia Griseb.
- Diaspis Nied.
- Dicella Griseb.
- Digoniopterys Arenes
- Dinemagonum A.Juss.
- Dinemandra A.Juss.
- Diplopterys A.Juss.
- Echinopterys A.Juss.
- Ectopopterys W.R.Anderson
- Excentradenia W.R.Anderson
- Flabellaria Cav.
- Flabellariopsis R.Wilczek
- Gallardoa Hicken
- Galphimia Cav.
- Gaudichaudia Kunth
- Glandonia Griseb.
- Heladena A.Juss.
- Henleophytum H.Karst.
- Heteropterys Kunth
- Hiptage Gaertn.
- Hiraea Jacq.
- Janusia A.Juss.
- Jubelina A.Juss.
- Lasiocarpus Liebm.
- Lophanthera A.Juss.
- Lophopterys A.Juss.
- Madagasikaria C. Davis
- Malpighia L. – malpigia
- Malpighiodes Nied.
- Mascagnia (Bertero ex DC.) Colla
- Mcvaughia W.R.Anderson
- Mezia Schwacke ex Nied.
- Microsteira Baker
- Mionandra Griseb.
- Niedenzuella W.R.Anderson
- Peixotoa A.Juss.
- Philgamia Baill.
- Psychopterys W. R. Anderson & S. Corso
- Pterandra A.Juss.
- Ptilochaeta Turcz.
- Rhynchophora Arenes
- Spachea A.Juss.
- Sphedamnocarpus Planch. ex Benth.
- Stigmaphyllon A.Juss.
- Tetrapterys Cav.
- Thryallis Mart.
- Triaspis Burch.
- Tricomaria Gillies ex Hook. & Arn.
- Tristellateia Thouars
- Verrucularia A.Juss.
- Pozycja w systemach Reveala
James L. Reveal w swym systemie z lat 90. XX wieku zaliczył malipigiowate do rzędu Vochysiales: gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Magnoliopsida Brongn., podklasa różowe (Rosidae Takht.), nadrząd Geranianae Thorne ex Reveal, rząd Vochysiales Dumort., podrząd Malpighiineae Engl., rodzina malpigiowate (Malpighiaceae Juss.)[5].
W systemie z 2007 Reveal rodzinę umieścił w rzędzie wilczomleczowców Euphorbiales obejmującym znaczną część malpigiowców w ujęciu APWeb[6].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ a b Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2009-12-18] (ang.).
- ↑ a b Malpighiaceae genera. [w:] Malpighiaceae [on-line]. Univ. of Michigan. [dostęp 2018-12-04].
- ↑ a b c d e f g h Maarten J.M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World. Richmond UK, Chicago USA: Kew Publishing, Royal Botanic Gardens, The University of Chicago Press, 2017, s. 317-318. ISBN 978-1-842466346.
- ↑ Crescent Bloom: Malpighiaceae. The Compleat Botanica. [dostęp 2009-12-18]. (ang.).
- ↑ Reveal J. L.: Classification of extant Vascular Plant Families - An expanded family scheme. 2007. [dostęp 2009-12-18]. (ang.).
Linki zewnętrzne
- W. R. Anderson, C. Anderson i C. C. Davis: Malpighiaceae. 2006–. [dostęp 2009-03-10]. (ang.).