Narcyz
![]() | Ten artykuł dotyczy rośliny. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa. |
![]() Narcyz biały | |||||
Systematyka[1][2] | |||||
Domena | eukarionty | ||||
---|---|---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||||
Podkrólestwo | |||||
Nadgromada | |||||
Gromada | |||||
Podgromada | |||||
Nadklasa | okrytonasienne | ||||
Klasa | Magnoliopsida | ||||
Nadrząd | liliopodobne (≡ jednoliścienne) | ||||
Rząd | szparagowce | ||||
Rodzina | amarylkowate | ||||
Rodzaj | narcyz | ||||
Nazwa systematyczna | |||||
Narcissus L. Sp. Pl. 289. 1753 | |||||
Typ nomenklatoryczny | |||||
| |||||
| |||||
| |||||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1d/Varnouda_mount_1.jpg/220px-Varnouda_mount_1.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/40/Narcissus_pseudonarcissus1.jpg/220px-Narcissus_pseudonarcissus1.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/70/Narcissus_cuneiflorus_%28Salisb._ex_Haw.%29_Link%2C_Handbuch_1_202_%281829%29._%2851005375241%29.jpg/220px-Narcissus_cuneiflorus_%28Salisb._ex_Haw.%29_Link%2C_Handbuch_1_202_%281829%29._%2851005375241%29.jpg)
Narcyz (Narcissus L.) – rodzaj roślin należący do rodziny amarylkowatych. Obejmuje 74 gatunki i dużą liczbę mieszańców[4]. Dziko rosną w krajach śródziemnomorskich, w Europie Środkowej i Północnej oraz w zachodniej Azji po Uzbekistan i Afganistan oraz we wschodniej Azji (wschodnie Chiny i Japonia)[4][5]. Są popularnymi roślinami uprawianymi jako ozdobne dla efektownych i pachnących kwiatów. Wyhodowano ponad 10 tysięcy odmian w obrębie rodzaju[6].
Morfologia
- Pokrój
- Byliny, geofity cebulkowe.
- Kwiaty
- Zwykle pachnące, z przykoronkiem w środku, do czasu rozwinięcia się chronione żółtawą pochwą. Wyrastają pojedynczo, lub po 2–6 na jednej łodydze.
- Liście
- Równowąskie.
Systematyka
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b4/Narcissus_jonquilla%2C_Parque_natural_de_la_Sierra_de_And%C3%BAjar%2C_Espa%C3%B1a_%2833022456070%29.jpg/220px-Narcissus_jonquilla%2C_Parque_natural_de_la_Sierra_de_And%C3%BAjar%2C_Espa%C3%B1a_%2833022456070%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/65/Narcissus_cyclamineus_Bl%C3%BCte.jpg/220px-Narcissus_cyclamineus_Bl%C3%BCte.jpg)
- Pozycja w systemie APG II (2003) i APW (2001...)
Rodzaj Narcissus należy do rodziny amarylkowatych (Amarylidaceae), która wraz z rodziną czosnkowatych Alliaceae, tworzą grupę siostrzaną dla agapantowatych Agapanhaceae. Wszystkie trzy rodziny stanowią jedną z linii rozwojowych grupy określanej pomocniczo rangą rzędu jako szparagowce Asparagales w obrębie kladu jednoliściennych[2].
- Pozycja rodzaju w systemie Reveala (1993–1999)
Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa jednoliścienne (Liliopsida Brongn.), podklasa liliowe (Liliidae J.H. Schaffn.), nadrząd Lilianae Takht., rząd amarylkowce (Amaryllidales Bromhead), rodzina amarylkowate (Amaryllidaceae J. St.-Hil.), podrodzina Narcissoideae Haw. in Sweet, plemię Narcisseae Lam. & DC., podplemię Narcissinae Pax in Engl. & Prantl., rodzaj narcyz (Narcissus L.)[7].
- Narcissus × abilioi Fern.Casas
- Narcissus abscissus (Haw.) Schult. & Schult.f.
- Narcissus albicans (Haw.) Spreng.
- Narcissus albimarginatus D.Müll.-Doblies & U.Müll.-Doblies
- Narcissus alcaracensis S.Ríos, D.Rivera, Alcaraz & Obón
- Narcissus alcobacensis A.Fern. ex Fern.Casas
- Narcissus × alejandrei Fern.Casas
- Narcissus × alentejanus Fern.Casas
- Narcissus × alleniae Donn.-Morg.
- Narcissus × aloysii-villarii Fern.Casas
- Narcissus × andujarensis Hervás, Patino, Solís & Urrutia
- Narcissus assoanus Dufour ex Schult. & Schult.f. – narcyz assoański
- Narcissus atlanticus Stern
- Narcissus × backhousei Baker
- Narcissus × bakeri K.Richt.
- Narcissus bellirius Fridl.
- Narcissus bertolonii Parl.
- Narcissus bicolor L.
- Narcissus × boutignyanus Philippe
- Narcissus × brevitubulosus A.Fern.
- Narcissus broussonetii Lag.
- Narcissus bujei (Fern.Casas) Fern.Casas
- Narcissus bulbocodium L. – narcyz łuskowaty
- Narcissus × buxtonii K.Richt.
- Narcissus calcicola Mendonça
- Narcissus cantabricus DC.
- Narcissus × caramulensis P.Ribeiro, Paiva & H.Freitas
- Narcissus × cardonae Lloret & Fern.Casas
- Narcissus × carringtonii Rozeira
- Narcissus cavanillesii Barra & G.López
- Narcissus × cazorlanus Fern.Casas
- Narcissus × chevassutii Fern.Casas
- Narcissus × cofinyalensis Uribe-Ech. & Urrutia
- Narcissus × compressus Haw.
- Narcissus confusus Pugsley
- Narcissus × consolationis Fern.Casas
- Narcissus × corcyrensis (Herb.) Nyman
- Narcissus cordubensis Fern.Casas
- Narcissus cuatrecasasii Fern.Casas, M.Laínz & Ruíz Rejón
- Narcissus cuneiflorus (Salisb. ex Haw.) Link
- Narcissus cyclamineus DC. – narcyz cyklamenowaty
- Narcissus × dezanus García Mart. & Silva Pando
- Narcissus dubius Gouan – narcyz wątpliwy
- Narcissus × egabrensis J.López-Tirado
- Narcissus flavus Lag.
- Narcissus × fosteri Lynch
- Narcissus gaditanus Boiss. & Reut.
- Narcissus × galaicus González, Patino, Solís & Urrutia
- Narcissus gallaecicus Fern.Casas
- Narcissus × gatensis J.F.Álvarez, Castro Prig., P.Gómez-Murillo & Áng.Sánchez
- Narcissus × georgemawii Fern.Casas
- Narcissus gigas (Haw.) Steud.
- Narcissus grandae Áng.Sánchez, J.F.Álvarez, Castro Prig., Crystal, P.Gómez-Mur
- Narcissus × gredensis Fern.Casas
- Narcissus × hannibalis A.Fern.
- Narcissus hedraeanthus (Webb & Heldr.) Colmeiro
- Narcissus × hervasii Barra & Ureña
- Narcissus hesperidis Fern.Casas
- Narcissus hispanicus Gouan
- Narcissus × incomparabilis Mill. – narcyz niezrównany
- Narcissus jacetanus Fern.Casas
- Narcissus jacquemoudii Fern.Casas
- Narcissus jeanmonodii Fern.Casas
- Narcissus jonquilla L. – narcyz żonkil, żonkil
- Narcissus × juanae Fern.Casas
- Narcissus × kirchnerianus P.Escobar
- Narcissus × koshinomurae Fern.Casas
- Narcissus leonensis Pugsley
- Narcissus × libarensis Sánchez García & Mart.Ort.
- Narcissus × litigiosus Amo
- Narcissus macrolobus (Jord.) Pugsley
- Narcissus × maginae Fern.Casas & Susanna
- Narcissus × magnenii Rouy
- Narcissus magniobesus Fern.Casas
- Narcissus × mariae-angelorum Fern.Casas
- Narcissus × maroccanus Fern.Casas
- Narcissus marvieri Jahand. & Maire
- Narcissus matiasii Fern.Casas
- Narcissus × medioluteus Mill. – narcyz żółtawy
- Narcissus miniatus Donn.-Morg., Koop. & Zonn.
- Narcissus minor L. – narcyz drobny
- Narcissus moleroi Fern.Casas
- Narcissus moschatus L.
- Narcissus × munozii-alvarezii J.López-Tirado
- Narcissus munozii-garmendiae Fern.Casas
- Narcissus × neocarpetanus Rivas Ponce, C.Soriano & Fern.Casas
- Narcissus nevadensis Pugsley
- Narcissus nobilis (Haw.) Schult. & Schult.f. – narcyz szlachetny
- Narcissus × nutans Haw.
- Narcissus obesus Salisb.
- Narcissus obsoletus (Haw.) Spach
- Narcissus × odorus L. – narcyz pachnący
- Narcissus × oiarbidei Fern.Casas & Uribe-Ech.
- Narcissus × olivensis Fern.Casas & Florencio
- Narcissus pachybolbus Durieu
- Narcissus × palentinus Fern.Casas
- Narcissus pallidiflorus Pugsley
- Narcissus papyraceus Ker Gawl.
- Narcissus × parautensis Fern.Casas & P.Gómez-Murillo
- Narcissus × perangustus Fern.Casas
- Narcissus × perezlarae Font Quer
- Narcissus peroccidentalis Fern.Casas
- Narcissus × petri-mariae Fern.Casas
- Narcissus × poculiformis Salisb.
- Narcissus poeticus L. – narcyz biały, n. wonny
- Narcissus × ponsii-sorollae Fern.Casas
- Narcissus portensis Pugsley
- Narcissus portomosensis A.Fern. ex Fern.Casas
- Narcissus primigenius (Fern.Suárez ex M.Laínz) Fern.Casas & M.Laínz
- Narcissus pseudonarcissus L. – narcyz trąbkowy
- Narcissus × pugsleyi Fern.Casas
- Narcissus × pujolii Font Quer
- Narcissus × pyrenaicus Dorda, Rivas Ponce & Fern.Casas
- Narcissus × rafaelii Patino & Uribe-Ech.
- Narcissus × repulloi J.López-Tirado
- Narcissus × richardianus P.Escobar
- Narcissus × rogendorfii Batt. & Trab.
- Narcissus romieuxii Braun-Blanq. & Maire – narcyz Romieuxa
- Narcissus × romoi Fern.Casas
- Narcissus rupicola Dufour – narcyz skalny
- Narcissus × rupidulus Fern.Casas & Susanna
- Narcissus salmonii Fern.Casas
- Narcissus saltuum Fern.Casas
- Narcissus scaberulus Henriq.
- Narcissus segurensis S.Ríos, D.Rivera, Alcaraz & Obón
- Narcissus serotinus L.
- Narcissus × sexitanus Fern.Casas
- Narcissus × somedanus Fern.Casado, Nava & Suárez Pérez
- Narcissus supramontanus Arrigoni
- Narcissus tazetta L. – narcyz Tezetta, n wielokwiatowy
- Narcissus × tenuior Curtis
- Narcissus tortifolius Fern.Casas
- Narcissus triandrus L. – narcyz trzypręcikowy
- Narcissus × trianoi J.López-Tirado
- Narcissus × trilobus L.
- Narcissus × tuckeri Barra & G.López
- Narcissus × turrensis Tucker ex De Bellard & Hervás
- Narcissus × urrutiae Fern.Casas & Uribe-Ech.
- Narcissus vilchezii P.Gómez-Murillo & Hervás
- Narcissus × villasrubiensis González, Patino, Solís & Urrutia
- Narcissus viridiflorus Schousb. – narcyz zielonokwiatowy
- Narcissus vitekii P.Escobar
- Narcissus watieri Maire
- Narcissus × weickertii Sánchez Gullón & Castro Prig.
- Narcissus willkommii (Samp.) A.Fern.
- Narcissus × xanthochlorus Fern.Casas
- Narcissus × xaverii Nava & Fern.Casado
- Narcissus yepesii S.Ríos, D.Rivera, Alcaraz & Obón
Zastosowanie
Rośliny ozdobne – są uprawiane w ogrodach, na kwietnikach lub przyspieszane w okresie jesienno-zimowym pod osłonami, na kwiaty cięte. Należy mieć na uwadze fakt, iż cięte narcyzy przyśpieszają więdnięcie innych kwiatów, wydzielając lepki, szkodliwy dla innych roślin sok[10].
- narcyz biały, n. wonny (Narcissus poeticus L.) – o kwiatach białych, z krótkim, czerwonym przykoronkiem,
- narcyz cyklamenowaty (Narcissus cyclamineus DC. ex Redouté)
- narcyz łuskowaty (Narcissus bulbocodium L.) – niewysoki, o długim, lejkowatym przykoronku,
- narcyz niezrównany (Narcissus incomparabilis Mill.)
- narcyz sitowaty (Narcissus juncifolius Lag.)
- narcyz trąbkowy (Narcissus pseudonarcissus L.) – o kwiatach żółtych, z długim przykoronkiem (trąbką), niewłaściwie zw. żonkilami,
- narcyz trzypręcikowy (Narcissus triandrus L.)
- narcyz wielokwiatowy (Narcissus tazetta L.)
- narcyz żonkil, żonkil (Narcissus jonquilla L.) – gatunek wielokwiatowy (o 2–6 kwiatach na jednym pędzie), o kwiatach żółtych i z żółtym przykoronkiem.
Poza wymienionymi gatunkami botanicznymi uprawianych jest w sumie ponad 10 tys. odmian uprawnych różniących się m.in. wielkością, kształtem, barwą i wypełnieniem kwiatów. Wiele z nich powstało w wyniku krzyżowania różnych gatunków narcyzów i ich pochodzenia obecnie nie da się już ustalić, obejmowane są wspólną nazwą Narcissus spp. Ogrodnicy klasyfikują wszystkie narcyzy w 12 grupach[5][12]:
- Grupa 1. Narcyzy trąbkowe
- Grupa 2. Narcyzy wielkoprzykoronkowe
- Grupa 3. Narcyzy drobnoprzykoronkowe
- Grupa 4. Narcyzy pełne
- Grupa 5. Mieszańce triandrus
- Grupa 6. Mieszańce cyclamineus
- Grupa 7. Mieszańce jonquilla
- Grupa 8. Mieszańce tazetta
- Grupa 9. Mieszańce poeticus
- Grupa 10. Dziko rosnące gatunki i pierwsze mieszańce międzygatunkowe
- Grupa 11. Narcyzy o rozszczepionym przykoronku
- Grupa 12. Pozostałe gatunki i odmiany
- Choroby
- wirusowe: czekoladowa plamistość liści narcyza, mozaika wierzchołków liści narcyza, ostra smugowatość narcyza, późna mozaika narcyza, srebrzystość liści narcyza, srebrzystość wierzchołków liści narcyza, żółta pasiastość narcyza;
- bakteryjne: miękka zgnilizna narcyza;
- wywołane przez lęgniowce i grzyby: czarna zgnilizna narcyza, fuzarioza narcyza, plamistość liści narcyza, szara pleśń narcyza, szara zgnilizna narcyza, zgnilizna cebul narcyza, zgorzel korzeni narcyza[13].
Obecność w kulturze i symbolice
W mitologii greckiej występował młodzieniec niezwykłej urody o imieniu Narcyz (Narcissus, Narkissos). Był synem boga rzecznego Kefisosa i nimfy Liriope. Nie chciał odwzajemnić uczuć nimfy Echo, wobec czego Nemezis ukarała go miłością do własnego odbicia w tafli wody. Narcyz zmarł z niezaspokojonej tęsknoty i po śmierci na jego grobie wyrósł piękny kwiat nazwany później jego imieniem[14][15]. Narcyz był również kwiatem, który bogini Persefona zerwała przed porwaniem przez boga podziemi, Hadesa. Według Jana Parandowskiego narcyzy są poświęcone bóstwom podziemnym. W Biblii narcyz wymieniony jest dwukrotnie: w Księdze Izajasza (35,1–2) oraz w Pieśni nad Pieśniami (2,1)[16].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ a b Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2009-06-12] (ang.).
- ↑ Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-02-09].
- ↑ a b c d Narcissus L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2021-11-14].
- ↑ a b Bolesław Chlebowski, Kazimierz Mynett: Kwiaciarstwo. Warszawa: PWRiL, 1983. ISBN 83-09-00544-X.
- ↑ David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 615, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Narcissus. The Compleat Botanica. [dostęp 2009-02-06]. (ang.).
- ↑ a b Ludmiła Karpowiczowa (red.): Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973.
- ↑ Gawryś Wiesław: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina Botanica, 2008, s. 1128. ISBN 978-83-925110-5-2.
- ↑ Narcyz. wymarzonyogrod.pl. [dostęp 2013-02-28]. (pol.).
- ↑ Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
- ↑ GeoffreyG. Burnie GeoffreyG. i inni, Botanica. Ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag GmbH, 2005, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134 .
- ↑ ZbigniewZ. Borecki ZbigniewZ., MałgorzataM. Solenberg MałgorzataM. (red.), Polskie nazwy chorób roślin uprawnych, wyd. 2, Poznań: Polskie Towarzystwo Fitopatologiczne, 2017, ISBN 978-83-948769-0-6 .
- ↑ Pierre Grimal: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2008, s. 245. ISBN 83-04-04673-3.
- ↑ Vojtech Zamarovský: Bohovia a hrdinovia antických bájí. Bratislava: Perfekt a.s., 1998, s. 296. ISBN 80-8046-098-1. (słow.).; polskie wydanie: Bogowie i herosi mitologii greckiej i rzymskiej (Encyklopedia mitologii antycznej, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej).
- ↑ Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.
- Britannica: plant/narcissus-plant
- SNL: narsiss
- Catalana: 0118262
- DSDE: narcis