Nikołaj Bierdiajew
![]() | Ten artykuł od 2018-09 wymaga zweryfikowania podanych informacji. Należy podać wiarygodne źródła w formie przypisów bibliograficznych. Część lub nawet wszystkie informacje w artykule mogą być nieprawdziwe. Jako pozbawione źródeł mogą zostać zakwestionowane i usunięte. Sprawdź w źródłach: Encyklopedia PWN • Google Books • Google Scholar • Federacja Bibliotek Cyfrowych • BazHum • BazTech • RCIN • Internet Archive (texts / inlibrary) Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w dyskusji tego artykułu. Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon {{Dopracować}} z tego artykułu. |
![]() 1910 | |||
Data i miejsce urodzenia | 18 marca 1874 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 23 marca 1948 | ||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d4/%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%8F%D0%B5%D0%B2.jpg/185px-%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%8F%D0%B5%D0%B2.jpg)
Nikołaj Aleksandrowicz Bierdiajew (ros. Николай Александрович Бердяев; ur. 6 marca?/18 marca 1874 w Obuchowie, zm. 23 marca 1948 w Clamart) – rosyjski filozof, zaliczany do grona największych myślicieli prawosławnych XX wieku[1], zwolennik nadziei powszechnego zbawienia, jeden z tzw. wiechowców[2]. Był, obok Lwa Szestowa, najbardziej znanym na Zachodzie rosyjskim filozofem XX wieku[3].
Życiorys
Urodził się w arystokratycznej rodzinie[4]. Jego matką była księżniczka Aleksandra Kudaszowa, jej matką chrzestną zaś Elżbieta Krasińska, wdowa po Zygmuncie Krasińskim (1812–1859). Miał także polskich krewnych, Marię Branicką (1843–1919), księżniczkę z domu Sapieha, która była kuzynką jego matki[5]. W 1894 roku wstąpił do Imperatorskiego Uniwersytetu Kijowskiego św. Włodzimierza, gdzie pod wpływem Gieorgija Czełpanowa zainteresował się filozofią[6].
W Rosji działał w ruchu socjalistycznym, za co zesłano go do Wołogdy. Po przewrocie bolszewickim, z uwagi na jego związki z marksizmem, w 1920 roku mianowano go dziekanem na wydziale filozofii uniwersytetu moskiewskiego. Jednak już w 1921 roku został aresztowany i oskarżony o szpiegostwo. Po przesłuchaniu przez Feliksa Dzierżyńskiego został zwolniony. Po niedługim czasie znów został aresztowany, po czym polecono mu opuścić miasto. W 1922 roku aresztowano go raz jeszcze i otrzymał wtedy nakaz wyjazdu z Rosji Sowieckiej pod groźbą rozstrzelania, z powodu jawnej niechęci wobec komunizmu[5]. Wyjechał w zorganizowanej przez bolszewików grupie około siedemdziesięciu intelektualistów (tzw. „statek filozofów”). Po wydaleniu mieszkał w Berlinie, a następnie w Paryżu. Brał udział we francuskim życiu intelektualnym, a w latach 1926–1939 redagował pismo Put′ (ros. Droga).
Życie prywatne
Miał żonę, którą poznał w 1904 r. Lidia(inne języki) (1874–1945) opisała życie męża i opublikowała w postaci pamiętnika Zawód: żona filozofa. Z zapisków tych wynika, że Bierdiajew był bardzo troskliwym, czułym i oddanym mężem. Uważał żonę za osobę wyjątkową i często dziękował Bogu, że pozwolił mu uczestniczyć w tak pięknym zjawisku, jakim było jego małżeństwo[7]. Dzienniki żony powstawały na emigracji, kiedy osiedlili się we Francji. Mieszkali razem z siostrą Lidii – Eugenią. Lidia była inteligentną, bardzo religijną kobietą, znała literaturę klasyczną, pisała wiersze, które filozof zamierzał wydać po jej śmierci[8] .
Poglądy
Początkowo zajmował się marksizmem, później nawrócił się na chrześcijaństwo, któremu pozostał wierny do końca życia. Późniejsza filozofia Bierdiajewa była jedną z wczesnych odmian egzystencjalizmu[2]. Swoją egzystencjalną filozofię Bierdiajew skoncentrował wokół pojęcia twórczości i czynu twórczego, nazywając swój projekt filozoficzny mianem „filozofii twórczości”[9]. Dla Bierdiajewa istotą czynu twórczego ma być ostateczne przezwyciężenie upadku świata poprzez „wyniesienie” tego świata do rzeczywistości noumenalnej: ludzkość, w oparciu o znajdujący się w niej pierwiastek boski, musi dokończyć akt powszechnego zbawienia rozpoczęty przez odkupienie win na krzyżu[10].
W swojej myśli egzystencjalnej – głęboko religijnej z jednej strony, z drugiej zaś otwartej na dialog z krytyką wiary i Kościoła – Bierdiajew wychodził od człowieka do Boga. Zajmował go problem zła i absurd nienawiści świata do dobra; mękę Chrystusa interpretował jako wejście Boga w najgłębszą warstwę człowieczeństwa. Cierpienie uważał za tak zasadnicze dla człowieczeństwa, że kartezjańską figurę "Myślę, więc jestem" parafrazował: „Cierpię, więc jestem”.
Od wielu innych myślicieli rosyjskich odróżnia go nieobecność w jego pismach rosyjskiego nacjonalizmu, odważny krytycyzm wobec Rosji i Cerkwi prawosławnej oraz stosunek do przedstawicieli wszystkich narodów i warstw społecznych w duchu uniwersalizmu chrześcijańskiego. Pomimo tego Bierdiajew był intelektualnie silnie związany z tradycją filozofii rosyjskiej oraz teologią prawosławną[11].
Temat wolności jest podstawowym zagadnieniem w twórczości Bierdiajewa[12] . Bierdiajew pisał o komunizmie jako o systemie niebędącym systemem socjalnym, lecz religią – dlatego fanatycznie oponującym innym religiom, zwłaszcza chrześcijaństwu. Stąd wysuwał logiczny wniosek o nieuchronnej kolizji komunizmu z innymi religiami. Twierdził, że z powodu swej nietolerancyjności i fanatyczności komunizm nie może być naukową lub intelektualną teorią. Jako religijny filozof, Bierdiajew nie mógł zaakceptować likwidacji wolności osobistej oraz zasady dominacji społeczeństwa nad jednostką głoszonej przez bolszewików.
Jednym z centralnych tematów jego dociekań filozoficznych była filozofia miłości[13][5]. W 1907 opublikował artykuł Metafizyka płci i miłości (ros. Метафизика пола и любви) w czasopiśmie Pieriewał (ros. Перевал)[13]. Inne prace, w których najszerzej poruszał problem płci i kobiet, to: Rozważania o egzystencji, Sens twórczości, O przeznaczeniu człowieka oraz Autobiografia filozoficzna[5]. Na rozumienie miłości przez Bierdiajewa bardzo duży wpływ mieli tacy myśliciele, jak Władimir Sołowjow i Wasilij Rozanow[14].
W swej filozofii miłości Bierdiajew był zwolennikiem poglądu, że pierwszy człowiek — Adam, stworzony na obraz Boży, nie był u swych początków ani mężczyzną, ani kobietą. Dopiero na skutek grzechu pierworodnego ujawniła się differentia elementu żeńskiego i męskiego. Rozpad Androgyna wywarł deformujący skutek na obraz Boży w człowieku. Pomimo tego, człowiek pozostaje u swych praźródeł istotą androgyniczną. Według Bierdiajewa, Androgynem był także Jezus Chrystus, który na nowo zjednoczył mężczyznę i niewiastę w jeden androgyniczny obraz. Zdaniem Piotra Przesmyckiego, taki pogląd jest zarazem bezzasadny i naiwny, natomiast Bierdiajewowska teoria androgyniczności człowieka stoi w wyraźnej sprzeczności z doktryną chrześcijańską[15].
Dzieła
Jest autorem ponad 40 książek i kilkuset artykułów[potrzebny przypis].
- Sens twórczości (1915)
- Los Rosji (1918)
- Nowe średniowiecze (1924 – wyd. pol. 1936) wersja cyfrowa w Elbląskiej Bibliotece Cyfrowej
- Sens historii
- Autobiografia filozoficzna (tytuł oryginalny Самопознание. (Опыт философской автобиографии), YMCA-Press, Paryż 1949, wyd. II uzup. i popr. 1983; tłum. Henryk Paprocki, Antyk, Kęty 2002, ISBN 83-88524-58-5)
- Egzystencjalna dialektyka Boga i człowieka
- Filozofia nierówności
- Filozofia wolności (wyd. pol.: tł. Ewa Matuszczyk, Białystok: Orthdruk, 1995. ISBN 83-85368-13-2)
- Królestwo Ducha i królestwo cezara
- Światopogląd Dostojewskiego
- Źródła i sens rosyjskiego komunizmu
- Niewola i wolność człowieka. Zarys filozofii personalistycznej
- O przeznaczeniu człowieka. H. Paprocki, W. Polanowski (przekł. i oprac.). Kęty: Wydawnictwo Antyk, 2006, s. 308, seria: Biblioteka Europejska. ISBN 83-89637-006..
- Rozważania o egzystencji
- Zarys metafizyki eschatologicznej
- Rosyjska idea (1946)
Przypisy
- ↑ Łosski 2000 ↓, s. 278.
- ↑ a b Szczipanow 1969 ↓, s. 552.
- ↑ Лев Шестов и Николай Бердяев: два типа русской религи- озной философии | KUD Logos [online] [dostęp 2022-08-24] (ros.).
- ↑ Мысливченко 2001 ↓, s. 435.
- ↑ a b c d Kroczak 2014 ↓, s. 1.
- ↑ Ермичев 2020 ↓, s. 52.
- ↑ Bierdiajew 2004 ↓, s. 40.
- ↑ Kroczak 2014 ↓.
- ↑ Jędrysko 2013 ↓, s. 45.
- ↑ Jędrysko 2013 ↓, s. 50-51.
- ↑ Dwa pesymizmy antropologiczne: Elzenberg i Bierdiajew [online], 9lib.org [dostęp 2022-08-24] (pol.).
- ↑ Кувакин 1980 ↓.
- ↑ a b Шестаков 1991 ↓, s. 11.
- ↑ Duda 2015 ↓, s. 51.
- ↑ Przesmycki 2002 ↓, s. 67.
Bibliografia
- w języku polskim
- Lidia Bierdiajew: Zawód: żona filozofa. Dzienniki. Przełożył: Henryk Paprocki. Kęty: Wydawnictwo Marek Derewiecki, 2004, seria: Daimonion/ Fundamenta Antyk. ISBN 83-88524-76-3. (pol.).
- Krzysztof Duda: Wolność, twórczość i kultura w myśli Mikołaja Bierdiajewa. Kraków: Scientia Plus sp. z o.o., 2015. ISBN 978-83-63646-16-5. [dostęp 2021-03-17].
- Cezar Jędrysko. Filozofowie tylko interpretowali świat idzie jednak o to, aby go przemienić. Filozoficzny projekt Nikołaja Fiodorowa i Mikołaja Bierdiajewa. „Kultura i Wartości”. 3 (7), s. 43–61, 2013. ISSN 2299-7806.
- Justyna Kroczak. Mikołaja Bierdiajewa metafizyka płci. „Hybris”, 2014. ISSN 1689-4286. [dostęp 2021-03-15].
- Mikołaj Łosski: Mikołaj Bierdiajew. W: Historia filozofii rosyjskiej. Kęty: Wydawnictwo Antyk, 2000. ISBN 83-88524-00-3.
- Piotr Przesmycki: W stronę Bogoczłowieczeństwa. Teologicznomoralne studium myśli Mikołaja Bierdiajewa. Łódź: Ibidem, 2002, seria: Idee w Rosji. ISBN 83-88679-24-4. (pol.).
- Iwan Szczipanow: Początki egzystencjalizmu w Rosji. N. Bierdiajew. W: Krótki zarys historii filozofii. Pod redakcją M.T. Jowczuka, T.I. Ojzermana, I.J. Szczipanowa. Przeł. Marian Drużkowski i in.. Wyd. II, poprawione i uzupełnione. Warszawa: Książka i Wiedza, listopad 1969, s. 552-553. (pol.).
- Paweł Fiktus, Kilka refleksji dotyczących rozważań Mikołaja Bierdiajewa o prawie w: Państwo Prawne, nr 10, 2021 r.
- w języku rosyjskim
- А. А. Ермичев: БЕРДЯЕВ Николай Александрович. W: Русская философия. Энциклопедия. Под общ. ред. М. А. Маслина. Wyd. III. М.: Мир философии, 2020, s. 52–55. (ros.).
- В.А. Кувакин: § 2. "Пневматология" Бердяева: солипсистский авантюризм. W: В.А. Кувакин: Религиозная философия в России: Начало XX века. М.: Мысль, 1980. [dostęp 2021-06-02]. (ros.).
- А. Г. Мысливченко: Экзистенциально-персоналистическая философия Н. А. Бердяева. W: История русской философии. Редкол.: М.А. Маслин и др.. Москва: Республика, 2001, s. 435–447, seria: Учеб. для вузов. ISBN 5-250-01811-4.
- Вячеслав Шестаков: Вступительная статья. W: Русский Эрос, или Философия любви в России. Progress Publishers, 1991, s. 5-18. ISBN 5-01-002689. [dostęp 2021-03-15]. (ros.).
Linki zewnętrzne
- Strona Mikołaja Bierdiajewa w Bibliotece «ВѢХИ» (ros.)
- Informacje bibliograficzne i wiele tłumaczeń dzieł Bierdiajewa na język angielski
- Dzieła Nikołaja Bierdiajewa w bibliotece Polona
- ISNI: 0000000121006530
- VIAF: 36926249
- LCCN: n80036735
- GND: 118509276
- NDL: 00432964
- LIBRIS: jgvxrjj219cn82s
- BnF: 11935745k
- SUDOC: 026719843
- NLA: 35663027
- NKC: jn19990210101
- RSL: 000079455
- BNE: XX916141
- NTA: 068445776
- BIBSYS: 90156852
- CiNii: DA00780260
- Open Library: OL52926A
- PLWABN: 9810599617905606
- NUKAT: n94105022
- J9U: 987007258413105171
- PTBNP: 45913
- CANTIC: a19997139
- LNB: 000027404
- NSK: 000006460
- BNA: 000051129
- CONOR: 6367075
- BNC: 000040830
- ΕΒΕ: 84299
- BLBNB: 000398089
- KRNLK: KAC199602255
- LIH: LNB:V*25654;=BI
- PWN: 3877509
- Britannica: biography/Nikolay-Aleksandrovich-Berdyayev
- Treccani: nikolaj-aleksandrovic-berdjaev
- Universalis: nicolas-berdiaev
- ЕСУ: 39197
- NE.se: nikolaj-berdjajev
- SNL: Nikolai_Berdjajev
- Catalana: 0009428
- Hrvatska enciklopedija: 7023