Ostrożeń lancetowaty
![]() | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | astropodobne | ||
Rząd | astrowce | ||
Rodzina | astrowate | ||
Podrodzina | Carduoideae | ||
Rodzaj | ostrożeń | ||
Gatunek | ostrożeń lancetowaty | ||
Nazwa systematyczna | |||
Cirsium vulgare (Savi.) Ten. Fl. Napol. 5 209 1835[3] | |||
Synonimy | |||
| |||
|
Ostrożeń lancetowaty (Cirsium vulgare (Savi.) Ten.) – gatunek wieloletniej rośliny zielnej należący do rodziny astrowatych. Gatunek kosmopolityczny, szeroko rozprzestrzeniony na wszystkich kontynentach (poza Antarktydą) i na wielu wyspach[4]. W Polsce bardzo pospolity[5]. We florze Polski gatunek ten ma niepewny status[6].
Morfologia
- Łodyga
- Wzniesiona, zwykle gałęzista, kolczasto oskrzydlona, słabo ulistniona. Osiąga od 0,6 do 1,5 m wysokości[6].
- Liście
- Zatokowato pierzastodzielne lub pierzastosieczne, zbiegające po pędzie, o silnie kolczastych odcinkach. Górna powierzchnia gładka lub pomarszczona i pokryta kłującymi szczecinkami, dolna mniej lub bardziej intensywnie białoszaro owłosiona. Nerwacja wyraźna[5].
- Kwiaty
- Zebrane w koszyczki wyrastające zazwyczaj pojedynczo, czasami po dwa na oskrzydlonych szypułach. Listki okrywy lancetowate z długą, kłującą, żółtą szczecinką na szczycie. Wszystkie kwiaty w koszyczku purpurowe, obupłciowe i wyłącznie rurkowate. Mają 5-łatkową koronę dwu- lub trzykrotnie krótszą od rurki[5].
- Owoc
- Gładka niełupka o długości 4-5 mm. Jest szarawa lub brunatna, czasami z podłużnymi, czarnymi plamami i z puchem kielichowym o długości do 30 mm[5].
- Pokrój
- Liście
- Koszyczek
- Owoce
Biologia i ekologia
- Rozwój
- Roślina dwuletnia, hemikryptofit. W Polsce kwitnie w okresie od czerwca do września. Kwiaty przedprątne, zapylane przez owady[7]. Nasiona rozsiewane przez wiatr, oraz przez zwierzęta (przyczepiają się do ich sierści i piór). W rozsiewaniu biorą udział także mrówki, nasiona posiadają bowiem elajosom. Niektóre kiełkują już jesienią, większość dopiero wiosną następnego roku[5].
- Siedlisko
- Głównie siedliska ruderalne; przydroża, brzegi lasów, zarośli, nieużytki, wysypiska, tereny kolejowe, pastwiska. W górach występuje po regiel dolny. Roślina światłolubna[5]. Gatunek charakterystyczny dla klasy Artemisietea[8].
- Korelacje międzygatunkowe
- Na pędach ostrożnia lancetowatego pasożytują niektóre gatunki grzybów: Golovinomyces cichoracearum, Puccinia cnici i Ramularia cynarae[9].
- Genetyka i zmienność
- Liczba chromosomów 2n = 68[10]. Występuje w dwóch podgatunkach: Cirsium vulgare subsp. crinitum (Boiss. ex DC.) Arènes i Cirsium vulgare subsp. silvaticum (Tausch) Arènes[3]. Tworzy mieszańce z ostrożniem krótkołodygowym (Cirsium acaule), ostrożniem siwym (Cirsium canum), ostrożniem błotnym (Cirsium palustre), ostrożniem głowaczem (Cirsium eriophorum) i in.[10]
Zastosowanie
- Korzeń jednorocznego ostrożnia lancetowatego jest jadalny, w smaku przypomina bulwy topinambura. Indianie z plemienia Thompson z pokrojonych kawałków gotowali zupę, używając do tego celu zarówno świeżych, jak i suszonych korzeni. Jadalne po ugotowaniu są także młode szypułki kwiatowe oraz młode liście pozbawione kolczastych szczecinek i pąki kwiatowe (dzień przed ugotowaniem moczy się je w wodzie z solą)[11].
- Suszone kwiaty można użyć zamiast podpuszczki do ścinania mleka[11].
Obecność w kulturze i sztuce
Okaz ostrożenia, w postaci rozwiniętej rośliny z koszyczkami kwiatowymi, jest widoczny w tle malarskim sceny "Hołd Trzech Króli" w ołtarzu Wita Stwosza w Kościele Mariackim w Krakowie[12].
Prawdopodobnie jest tym gatunkiem tzw. ostu, który został symbolem narodowym Szkocji[13].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-04-15] (ang.).
- ↑ a b The Plant List [online] [dostęp 2018-02-24] .
- ↑ Discover Life Maps [online] [dostęp 2018-02-24] .
- ↑ a b c d e f Barbara Sudnik-Wójcikowska: Rośliny synantropijne. Warszawa: Multico, 2011. ISBN 978-83-7073-514-2. OCLC 948856513.
- ↑ a b Teofil Gołębiowski: Rośliny gór i pogórzy. Warszawa: Wydawnictwo "Sport i Turystyka", 1990, s. 230. ISBN 83-217-2710-7.
- ↑ Olga Seidl, Józef Rostafiński: Przewodnik do oznaczania roślin. Warszawa: PWRiL, 1973.
- ↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych. Warszawa. ISBN 83-01-14439-4.
- ↑ Wiesław Mułenko, Tomasz Majewski, Małgorzata Ruszkiewicz-Michalska, A preliminary checklist of micromycetes in Poland. Wstępna lista grzybów mikroskopijnych Polski, Kraków: W. Szafer. Institute of Botany, PAN, 2008, ISBN 978-83-89648-75-4
- ↑ a b Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
- ↑ a b Łukasz Łuczaj: Dzikie rośliny jadalne Polski. Przewodnik survivalowy. Chemigrafia, 2004. ISBN 83-904633-5-0.
- ↑ Władysław Szafer: Kwiaty w ołtarzu Wita Stwosza, w: "Kwiaty w naturze i sztuce", Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1958, s. 102-117
- ↑ Scottish or spear thistle [online], Wild Scotland [dostęp 2023-05-22] .
- SNL: veitistel
- BioLib: 41589
- EoL: 468830
- EUNIS: 153737
- Flora of China: 200023702
- Flora of North America: 200023702
- FloraWeb: 1579
- GBIF: 3112801
- identyfikator iNaturalist: 52989
- IPNI: 196191-1
- ITIS: 36428
- NCBI: 92907
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): gcc-38246
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:196191-1
- Tela Botanica: 17870
- identyfikator Tropicos: 2700598
- USDA PLANTS: CIVU
- CoL: 5YX3H