Pachnotka bazyliowata
![]() | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | astropodobne | ||
Rząd | jasnotowce | ||
Rodzina | jasnotowate | ||
Rodzaj | pachnotka | ||
Gatunek | pachnotka bazyliowata | ||
Nazwa systematyczna | |||
Perilla frutescens (L.) Britton Mem. Torrey Bot. Club 5: 277 1894[3] | |||
Synonimy | |||
| |||
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[4] | |||
![]() najmniejszej troski | |||
|
Pachnotka bazyliowata[5], p. krzewiasta[6], p. zwyczajna[7] (Perilla frutescens (L.) Britton) – gatunek roślin z rodziny jasnotowatych, reprezentant monotypowego rodzaju pachnotka Perilla[8]. Współcześnie gatunek rozpowszechniony jest w Azji na obszarze od Himalajów po Japonię[9], ale pochodzi prawdopodobnie z cienistych siedlisk leśnych u podnóża Himalajów rozciągających się od Pakistanu na wschód[10]. Roślina rozprzestrzeniana jest jako uprawna, popularna zwłaszcza w Azji Wschodniej, Europie południowo-wschodniej[9] i na południu USA[5]. Jako dziczejący gatunek introdukowany występuje m.in. na Ukrainie[9].
Uprawiana jest jako roślina olejodajna, a także jako ozdobna[5][9].
Morfologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/Perilla_frutescens%27_inflorescence_details.jpg/220px-Perilla_frutescens%27_inflorescence_details.jpg)
- Pokrój
- Aromatyczna roślina jednoroczna osiągająca od 0,3 do 2 m wysokości, zielona do purpurowo nabiegłej (u odmian formy różnie ubarwione), owłosiona w różnym stopniu do szczeciniastej[11]. Silnie rozgałęziona, stąd pokrój krzaczasty[5].
- Liście
- Naprzemianległe, pojedyncze, na ogonkach do 5 cm długości. Blaszka szerokojajowata do okrągławej, u nasady zaokrąglona, na szczycie krótko zaostrzona lub tępa, na brzegu gęsto lub niewyraźnie piłkowana. Blaszka osiąga od ok. 4 do 13 cm długości i od ok. 3 do 10 cm szerokości. Z wierzchu zwykle szczeciniaste, od spodu przylegająco owłosione. Zielone, ale często też purpurowo nabiegłe i z purpurowoczarnymi plamami[11].
- Kwiaty
- Zebrane po dwa (rzadziej cztery) w luźno lub gęsto rozmieszczone okółki[10] w szczytowej części pędu i w gronach wyrastających z kątów górnych liści. Kwiaty szypułkowe, wsparte szerokojajowatymi lub zaokrąglonymi przysadkami. Kielich zrosłodziałkowy, dziesięciożyłkowy, dzwonkowaty, dwuwargowy, w czasie kwitnienia do 3 mm długości, ale w czasie owocowania powiększa się i rozszerza jednostronnie. Górna warga kielicha z trzema lancetowatymi ząbkami, z których środkowy jest najmniejszy, dolna warga z dwoma ząbkami. Korona pięciopłatkowa, zrośnięta u nasady w dzwonkowatą rurkę[11], nieco tylko dłuższa od kielicha, słabo grzbiecista[5] osiąga do 4 mm długości[11]. Płatki białe do czerwonofioletowych, w dolnej wardze trzy łatki, z których środkowa jest nieco większa, a boczne podobne wielkością do dwóch łatek wargi górnej. Cztery pręciki, z których czasem dwa górne są nieco dłuższe[11], krótsze od korony[10]. Szyjka słupka krótka[10], z dwudzielnym znamieniem o równych ramionach[11].
- Owoce
- Czterodzielne rozłupnie, rozpadające się na cztery kulistawe, gładkie rozłupki o średnicy do 1,5 mm[10][11].
Systematyka
W obrębie rodzaju pachnotka Perilla L., Gen. ed. 6: 578. Jun 1764[8] w niektórych ujęciach wyróżniano 6[9]–7[5] gatunków. Współcześnie traktowane są one wszystkie jako jeden zmienny gatunek[9][10][11]. W obrębie gatunku potwierdzono wyraźne zróżnicowanie chemotypów[7].
W obrębie rodziny jasnotowatych Lamiaceae rodzaj zaliczany jest do podrodziny Nepetoideae (Dumort.) Luerss. (1882) i plemienia Elsholtzieae (Burnett) Sanders & Cantino (1984)[10].
Zastosowanie
- Odmiana 'Magilla'
- Czerwonolistna odmiana crispa
- Sushi z liśćmi pachnotki
Owoce zawierają od 25 do 53% oleju[12]. W Azji od dawna pachnotka uprawiana jest jako roślina olejodajna. Jej szybko schnący olej[5] (yegoma)[9] wykorzystywany jest do wyrobu werniksów, chińskiej[5] i japońskiej[7] laki, lakierów, gum[5] i linoleum[7]. Olej ten stosuje się także do wyrobu odzieży wodoodpornej[7], parasoli, nasącza się nim papier do zapewnienia mu wodoodporności, a także dodaje do farb i atramentów[9].
Zarówno olej[9] jak i olejek eteryczny wykorzystuje się w lecznictwie[5], zwłaszcza w medycynie chińskiej[9]. W Japonii antyseptycznie działający olejek dodawany jest do proszków do mycia zębów[7].
Wytłoki wykorzystywane są jako pasza[13].
Pomimo że dziko rosnące rośliny zawierają toksyczne ketony, w Japonii z odmiany P. frutescens var. crispa pozyskuje się z liści barwnik zwany sizo do barwienia potraw. Olejek z tej odmiany stosowany jest do aromatyzowania potraw, zwłaszcza sosów i słodyczy. W Japonii wytwarza się z niego także substancję słodzącą do 8 razy słodszą od sacharyny i do kilku tysięcy razy od sacharozy, wykorzystywaną do słodzenia tytoniu[7]. W Indiach olej wykorzystuje się jako jadalny[13].
Roślina uprawiana jest także jako ozdobna, zwłaszcza w klombach dywanowych. Uprawia się różne odmiany o barwnych i różnokształtnych liściach, w tym kędzierzawych i purpurowo nabiegłych[5][12].
Uprawa
Roślina rozmnażana z nasion. Ponieważ znosi lekkie przymrozki, młode rośliny mogą być wysadzane do gruntu już wiosną. Wymaga gleb przepuszczalnych i świeżych w miejscach słonecznych i półcienistych. W uprawie o charakterze ozdobnym usuwa się kwiatostany w celu przedłużenia żywotności roślin i dla uniknięcia ich rozsiewania się. Roślina rekomendowana do stref mrozoodporności od 8 do 11[14].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2019-11-16] (ang.).
- ↑ a b Perilla frutescens (L.) Britton. [w:] The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2019-11-16].
- ↑ Perilla frutescens, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
- ↑ a b c d e f g h i j k Alicja i Jerzy Szweykowscy (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo "Wiedza Powszechna", 2003, s. 621-622. ISBN 83-214-1305-6.
- ↑ Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina botanica, 2008, s. 138. ISBN 978-83-925110-5-2.
- ↑ a b c d e f g Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe 2. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 290. ISBN 83-7079-779-2.
- ↑ a b Perilla Linnaeus. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2019-11-16].
- ↑ a b c d e f g h i j David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 697, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ a b c d e f g K. Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. VII. Flowering Plants. Dicotyledons. Lamiales. Berlin, Heidelberg: Springer, 2004, s. 230. ISBN 978-3-642-62200-7.
- ↑ a b c d e f g h Perilla Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFlora. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.. [dostęp 2019-11-16].
- ↑ a b pachnotka zwyczajna, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2023-03-31] .
- ↑ a b Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989, s. 268-269. ISBN 83-09-00256-4.
- ↑ GeoffreyG. Burnie GeoffreyG. i inni, Botanica. Ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag GmbH, 2005, s. 654, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134 .
- NDL: 00842506
- PWN: 3953103
- EoL: 579366
- EUNIS: 174337
- Flora of China: 200019964
- Flora of North America: 200019964
- GBIF: 5341394
- identyfikator iNaturalist: 119136
- IPNI: 190343-2
- ITIS: 32634
- NCBI: 151328
- Plant Finder: 281498
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-150299
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:190343-2
- Tela Botanica: 82602
- identyfikator Tropicos: 17601586
- USDA PLANTS: PEFR4
- CoL: 76TV9