Pralnia i łaźnia w Katowicach-Giszowcu
![]() | |||
![]() Budynek d. pralni od strony ul. Gościnnej | |||
Państwo |
| ||
---|---|---|---|
Województwo | |||
Miejscowość | Katowice | ||
Adres | ul. Radosna 35a | ||
Architekt | |||
Inwestor | |||
Ukończenie budowy | 1910 | ||
Położenie na mapie Katowic ![]() | |||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||
Położenie na mapie województwa śląskiego ![]() | |||
![]() | |||
|
Pralnia i łaźnia w Katowicach-Giszowcu – zabytkowy budynek dawnej pralni i łaźni w Katowicach, na terenie dzielnicy Giszowiec[1], przy ul. Radosnej 35, powstały wraz z budową osiedla patronackiego Giszowiec[2] w latach 1907–1910[1]. Został on zaprojektowany przez Georga i Emila Zillmannów[3]. Budynek pierwotnie pełnił funkcję pralni dla rodzin górników, a także łaźni dla kobiet i dzieci górników oraz dla rodzin urzędniczych osiedla[4]. Dnia 18 sierpnia 1978 roku budynek ten wraz z całym układem urbanistycznym osiedla został wpisany do rejestru zabytków[1].
Historia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/19/Katowice_Radosna_35a_2022.jpg/220px-Katowice_Radosna_35a_2022.jpg)
Kompleks pralni i łaźni powstał do 1910 roku wraz z całym osiedlem patronackim Giszowiec[2] z inicjatywy ówczesnego dyrektora generalnego spółki Georg von Giesches Erben – Antona Uthemanna. Został on zaprojektowany przez Georga i Emila Zillmannów z Charlottenburga koło Berlina[3].
W związku z ochroną nowo powstałych budynków robotniczych przez zniszczeniem z powodu nadmiaru wilgoci[5], a także celem uniknięcia uciążliwości związanych z praniem i suszeniem w domach, zakazano tych czynności[6]. Zamiast tego, dla rodzin domów robotniczych powstała osiedlowa pralnia, która umożliwiała wykonanie prania, suszenia oraz maglowania w czasie około trzech godzin[7]. Powstała również łaźnia, która była przeznaczona dla żon i dzieci górników, a także dla rodzin urzędników. Korzystanie z pralni i łaźni było bezpłatne[4].
W latach 60. XX wieku, w związku z powstaniem w Giszowcu kopalni „Staszic”, zadecydowano o wyburzeniu unikatowego osiedla i postawieniu w jego miejscu nowego kompleksu złożonego z wielokondygnacyjnych bloków mieszkalnych. Na przełomie lat 60. i 70. XX wieku rozpoczęto wyburzanie osiedla Giszowiec. Wyburzeniu groziło całe osiedle, dlatego też rozpoczęto działania celem jej uratowania. Przetrwała jedynie jedna trzecia części zabytkowej zabudowy[8]. 18 sierpnia 1978 roku budynek ten wraz z całym układem urbanistycznym wpisano do rejestru zabytków[1].
Budynek dawnej łaźni w części frontowej od lat 90. XX wieku pełni funkcje gastronomiczne. W tym czasie funkcjonował bar Kameleon, a po remoncie restauracja Rybka. W grudniu 2016 roku przeprowadzono renowację budynku, a tylne zabudowania gospodarcze rozbudowano[9]. Obecnie, według stanu z listopada 2020 roku, w przedniej części funkcjonuje restauracja Fest Jodło[10], w tylnej części urządzono halę sportową dla Zapaśniczego Klubu Sportowego Tytan 92[11], a w dawnych zabudowaniach gospodarczych działa XVI Szczep Harcerski Związku Harcerstwa Polskiego[12].
Architektura
Budynek dawnej pralni i łaźni zlokalizowany jest na osiedlu patronackim Giszowiec, przy ulicy Radosnej 35a[1]. Został on zaprojektowany przez Georga i Emila Zillmannów z Charlottenburga[3].
Główne, duże pomieszczenie pralni zostało doświetlone, a także zadbano o jego przewietrzenie. Podłoga została pokryta asfaltem. Pralnię wyposażono w 32 stanowiska do prania z nieckami, obok których zainstalowano kotły do gotowania bielizny. Do tych urządzeń była doprowadzana zimna i gorąca woda. Pranie było później suszone w elektrycznych suszarkach odśrodkowych. Później bielizna była suszona w zamykanych szafach, po czym trafiało do elektrycznego magla[7]. W budynku pralni przewidziano również miejsce z poczekalnią dla dzieci, gdzie mogły one przebywać pod stałym nadzorem[7]. Obecnie większość wyposażenia dawnej pralni znajduje się w Dziale Etnologii Miasta Muzeum Historii Katowic w Nikiszowcu[9].
Łaźnia w budynku była przeznaczona dla żon i dzieci robotników, a także dla rodzin urzędników. Składała się ona z ośmiu pryszniców i czterech wanien[4]. Ściany w pomieszczeniach łaźni wybudowano z płytek ze szkła zbrojonego[7].
Przypisy
- ↑ a b c d e f Rejestr zabytków nieruchomych – województwo śląskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 23 lipca 2024 [dostęp 2024-06-29] .
- ↑ a b Tofilska 2016 ↓, s. 30.
- ↑ a b c Tofilska 2016 ↓, s. 28.
- ↑ a b c Tofilska 2016 ↓, s. 34.
- ↑ Tofilska 2016 ↓, s. 33.
- ↑ Reuffurth 2006 ↓, s. 32.
- ↑ a b c d Reuffurth 2006 ↓, s. 33.
- ↑ Tofilska 2016 ↓, s. 138-146.
- ↑ a b Paweł Grzywocz: Dawny budynek pralni, magla i łaźni. giszowiec.info. [dostęp 2020-11-11]. (pol.).
- ↑ Restauracja Fest Jodło. facebook.com. [dostęp 2020-11-11]. (pol.).
- ↑ ZKS Tytan 92 Katowice. facebook.com. [dostęp 2020-11-11]. (pol.).
- ↑ XVI Szczep Harcerski Giszowiec. facebook.com. [dostęp 2020-11-11]. (pol.).
Bibliografia
- HermannH. Reuffurth HermannH., Giszowiec: nowa górnośląska wieś górnicza Spółki Górniczej spadkobierców Georga von Giesche według projektów architektów E. i B. Zillmannów, Charlottenburg, wyd. trzecie, przetł. Bronisław Machnik, Katowice: Miejski Dom Kultury „Szopienice-Giszowiec”, 2006, ISBN 83-918908-4-8 (pol.).
- MałgorzataM. Szejnert MałgorzataM., Czarny ogród, wyd. pierwsze, Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy „Znak”, 2007, ISBN 978-83-240-0896-4 .
- JoannaJ. Tofilska JoannaJ., Giszowiec. Monografia historyczna, Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2016, ISBN 978-83-64356-19-3 (pol.).
- p
- d
- e
Pl. Pod Lipami | |
---|---|
Pozostałe |
|