Rukiew wodna
![]() | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | |||
Rząd | kapustowce | ||
Rodzina | kapustowate | ||
Rodzaj | rukiew | ||
Gatunek | rukiew wodna | ||
Nazwa systematyczna | |||
Nasturtium officinale W. T. Aiton Hortus kew. ed. 2, 4:110. 1812 | |||
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3] | |||
![]() najmniejszej troski | |||
| |||
| |||
|
Rukiew wodna (Nasturtium officinale W. T. Aiton) – gatunek rośliny należący do rodziny kapustowatych. Zasięg rodzimy obejmuje Europę i Azję, ale jako gatunek zawleczony szeroko rozprzestrzenił się na wszystkich kontynentach świata[4]. Unika rejonów o klimacie kontynentalnym[5]. W Polsce występuje rzadko, głównie w zachodniej części kraju[5]. Brak go w północno-wschodniej i południowo-wschodniej części kraju. Dawniej był uprawiany.
Morfologia
- Łodyga
- Pokładająca się lub wzniesiona, kanciasta, rozgałęziona, wewnątrz zwykle pusta. Osiąga 2–10 mm grubości[6] (rzadko nawet więcej[7]) i 10–300 cm długości (przy czym dorasta do 40[5][7]–90[6][8] cm wysokości). W węzłach starsze pędy zakorzeniają się. Pędy zachowują zieloną barwę przez cały sezon (nie nabiegają purpurowo jesienią)[7].
- Liście
- Nieparzysto pierzastozłożone, przeważnie 3–9(13)-listkowe, długości 5–15 cm[6] (wczesne liście często zredukowane, składają się tylko z osadki i listka szczytowego)[7]. Listek szczytowy ogonkowy, łopatkowato-jajowaty, dużo większy od jajowatych listków bocznych, piłkowano-karbowany, lub klapowany. Pozostałe listki boczne są siedzące, eliptyczne lub lancetowate, mają faliste lub odlegle piłkowane brzegi i zwężającą się nasadę[8]. U nasady rynienkowatych ogonków liści środkowych bywają wykształcone lancetowate uszka osiągające do 4 mm długości[7].
- Kwiaty
- Drobne, białe, typowe dla kapustowatych, zebrane w grona na szczycie łodyg, na ich podnoszących się końcach[7]. Ich szypułki wydłużają się podczas owocowania, w efekcie część kwitnąca jest gęsta i spłaszczona od góry, a owocująca wydłużona i luźna[7]. Płatki korony jajowatolancetowate, o długości 4–5 mm, białe z ciemniejszymi żyłkami i często fioletowo zabarwionym paznokciem. Działki kielicha krótsze od płatków. Wewnątrz kwiatu 1 słupek górny i 6 czterosilnych pręcików[8]. Nitki pręcików są białawe, a pylniki są żółte[7].
- Owoc
- Obła łuszczyna z wypukłymi klapami. Osiąga długość 10–18 mm i szerokość 2–2,5 mm i wyrasta na szypułce o długości 8–12 (16) mm. Okrągławoeliptyczne i wąsko oskrzydlone z jednej strony są ustawione dwurzędowo. Mają sieciowatą skulpturę na powierzchni; na każdej stronie ok. 25–50 pól[9].
- Rośliny podobne
- Rukiew drobnolistna osiągająca mniejsze rozmiary (łodygi o średnicy do 5 mm osiągają do 80 cm długości i wznoszą się do 40 cm) różni się cieńszymi (ok. 1–1,5 mm średnicy) i nieco dłuższymi łuszczynami (ok. 16–25 mm) osadzonymi na cienkich szypułkach[9][7]. Nasiona w łuszczynie u tego gatunku ułożone są w jednym rzędzie. Na powierzchni łupiny nasiennej na jednej stronie znajduje się około 100 okienek/pól skulptury (tj. co najmniej dwa razy więcej niżeli u rukwi wodnej)[7].
- Roślina może być też mylona z rzeżuchą gorzką Cardamine amara, która ma jednak listki na brzegu orzęsione (rukiew ma brzegi listków nagie), łodygę pełną, dłuższe płatki (do 9 mm), pylniki fioletowe[7].
- Liść
- Kwiaty i liście
- Łuszczyna
- Dwurzędowe nasiona
Biologia i ekologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/Watercourse_in_the_Frome_valley_-_geograph.org.uk_-_809830.jpg/220px-Watercourse_in_the_Frome_valley_-_geograph.org.uk_-_809830.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/91/WarnfordWatercress.jpg/220px-WarnfordWatercress.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/be/Watercress_soup.jpg/220px-Watercress_soup.jpg)
Bylina, hydrofit. Kwitnie w Europie Środkowej od czerwca do września[6], ale na obszarach o łagodniejszym klimacie od marca do października[10]. Rukiew jest samopylna. Rozprzestrzenia się także wegetatywnie[10].
Siedliskiem są płytkie, wolno płynące wody (na głębokości od kilkunastu do kilkudziesięciu cm[6], z optimum między 10 a 20 cm[10]), brzegi rzek, potoków, rowów, starorzeczy, źródliska oraz tereny okresowo zalewane[6] lub mokre[8]. Unika wód stojących, dobrze zaś znosi wody zasadowe. Preferuje podłoże gliniaste i żwirowe. Źle znosi silne zacienienie[10]. Gatunek charakterystyczny dla Ass. Nasturtietum officinalis[11].
Liczba chromosomów 2n= 32[12].
Zmienność
Tworzy mieszańca z rukwią drobnolistną – Nasturtium sterile (Airy Shaw) Oefelein[12].
Zagrożenia i ochrona
Od 2014 r. roślina podlega w Polsce ochronie częściowej[13]. W latach 2004–2014 była objęta ścisłą ochroną gatunkową[14]. Umieszczona na polskiej czerwonej liście w kategorii NT (bliski zagrożenia)[15].
Nazewnictwo
Takson w randze gatunku pod nazwą Nasturtium officinale opublikowany został w 1812 r. przez Williama Townsenda Aitona w drugiej edycji Hortus Kewensis, tom 4, strona 110[4].
- Inne nazwy zwyczajowe: rzeżucha wodna.
- Ma wiele synonimów nazwy łacińskiej[4]: Nasturtium nasturtium-aquaticum (L.) H. Karst., Radicula nasturtium Cav., Radicula nasturtium-aquaticum (L.) Rendle & Britten, Rorippa nasturtium Beck, Rorippa nasturtium-aquaticum (L.) Hayek, Sisymbrium nasturtium Thunb., Sisymbrium nasturtium-aquaticum L.
Zastosowanie
- Roślina jadalna
- Liście i młode rośliny są jadalne, jest to jedna z najcenniejszych dla zdrowia roślin, o dużej gęstości odżywczej[16]. Uprawiana jako warzywo, szczególnie popularne w Normandii. W czasach starożytnych spożywana w Rzymie[5]. W średniowiecznej Anglii, Niemczech, Francji i Szwajcarii uprawiana w specjalnie w tym celu przygotowywanych basenach[5]. Jedna z ulubionych potraw Napoleona. Wymieniono ją wśród składników przysmaków podanych w weselnym menu (miniaturowe tarty ze szparagami i rukwią wodną) z okazji zaślubin księcia Williama z Księżną Catherine w pałacu Buckingham (29 kwietnia 2011)[17].
- Roślina lecznicza
- Ziele zawiera glikozyd (glukozynolan - glukonasturcynę), który nadaje roślinie ostrogorzki smak, jod i liczne witaminy[5]. Jak inne glukozylany, glukonasturcyna ma działanie chemoprewencyjne[18]. W 100 g ziela znajduje się 11 kcal i stosunkowo dużo witaminy K (250 µg), witaminy A (160 µg RAE), witaminy B2 (0,120 mg), witaminy B3 (0,200 mg), witaminy B6 (0,129 mg), witaminy C (43 mg), potasu (330 mg), wapnia (120 mg) i magnezu (21 mg)[19].
Obecność w symbolice
Rukiew wodna jest elementem herbów miejscowości i gmin francuskich: Vernon, Vayres-sur-Essonne i D’Huison-Longueville.
- Herb Vernon
- Herb Vayres-sur-Essonne
- Herb D’Huison-Longueville
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-05-13] (ang.).
- ↑ Nasturtium officinale, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
- ↑ a b c Nasturtium officinale W. T. Aiton. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN ) [on-line]. [dostęp 2010-11-11].
- ↑ a b c d e f Karol Latowski: Rukiew. W: Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski: Słownik botaniczny. Wyd. II, zmienione i uzupełnione. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003. ISBN 83-214-1305-6.
- ↑ a b c d e f Stanisław Kłosowski, Grzegorz Kłosowski: Rośliny wodne i bagienne. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2007, s. 197, seria: Flora Polski. ISBN 978-83-7073-248-6.
- ↑ a b c d e f g h i j k T.T. Tacik T.T., Nasturtium R.Br., Rukiew, [w:] AdamA. Jasiewicz (red.), Flora Polski. Rośliny naczyniowe, t. IV, Warszawa, Kraków: PAN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1985, s. 187-192, ISBN 83-01-05853-6 .
- ↑ a b c d Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Wyd. II. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2006, s. 30, seria: Flora Polski. ISBN 83-7073-444-8.
- ↑ a b Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 189. ISBN 83-01-14342-8.
- ↑ a b c d CaoC. L CaoC., L.L. Berent L.L., Nasturtium officinale W.T. Aiton, [w:] Great Lakes Aquatic Nonindigenous Species Information System [online], U.S. Geological Survey, Nonindigenous Aquatic Species Database, Gainesville [dostęp 2023-08-21] .
- ↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
- ↑ a b Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
- ↑ Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin (Dz.U. z 2014 r. poz. 1409).
- ↑ Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 lipca 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących roślin objętych ochroną (Dz.U. z 2004 r. nr 168, poz. 1764).
- ↑ Kaźmierczakowa R., Bloch-Orłowska J., Celka Z., Cwener A., Dajdok Z., Michalska-Hejduk D., Pawlikowski P., Szczęśniak E., Ziarnek K.: Polska czerwona lista paprotników i roślin kwiatowych. Polish red list of pteridophytes and flowering plants. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk, 2016. ISBN 978-83-61191-88-9.
- ↑ Jennifer DiJ.D. Noia Jennifer DiJ.D., Defining Powerhouse Fruits and Vegetables: A Nutrient Density Approach, „Preventing Chronic Disease”, 11, 2014, DOI: 10.5888/pcd11.130390, ISSN 1545-1151, PMID: 24901795, PMCID: PMC4049200 [dostęp 2017-04-28] (ang.).
- ↑ Rzeczpospolita.pl, ost. aktualizacja 29-04-2011 21:10
- ↑
Justyna Szwejda-Grzybowska. Antykancerogenne składniki warzyw kapustnych i ich znaczenie w profilaktyce chorób nowotworowych. „Bromatologia i Chemia Toksykologiczna”. XLIV (4), s. 1039–1046, 2011.
- ↑ Watercress, raw. [w:] National Nutrient Database for Standard Reference Release 28 [on-line]. United States Department of Agriculture. Agricultural Research Service. [dostęp 2016-12-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-12)].
Bibliografia
- Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
- Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wyd., 2006. ISBN 978-83-7073-444-2.
- Britannica: plant/watercress
- SNL: engelskkarse
- Catalana: 0094726
- DSDE: brøndkarse
- BioLib: 39079
- EoL: 583920
- Flora of China: 200009627
- Flora of North America: 200009627
- FloraWeb: 3836
- GBIF: 7701037
- identyfikator iNaturalist: 78174
- IPNI: 287534-1
- ITIS: 23255
- NCBI: 65948
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-2381026
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:287534-1
- Tela Botanica: 43852
- identyfikator Tropicos: 4100231
- USDA PLANTS: NAOF
- CoL: 87C5J