Skellig Michael
![]() Wyspa Skellig Michael | |||
Kontynent | Europa | ||
---|---|---|---|
Państwo |
| ||
Akwen | Ocean Atlantycki | ||
Powierzchnia | 0,226 km² | ||
Populacja • liczba ludności |
| ||
Położenie na mapie Irlandii ![]() | |||
![]() | |||
![]() | |||
|
Skellig Michael (ga. Sceilig Mhichíl) znana też pod nazwą Great Skellig (ga. Sceilig Mhór) – skalista irlandzka wyspa położona na Oceanie Atlantyckim, 11,6 kilometra od półwyspu Iveragh w hrabstwie Kerry[1][2]; około 1 kilometra na północny wschód od Skellig Michael leży druga z wysp Skellig – Little Skellig[3].
Skellig Michael ma powierzchnię 0,226 km² i jako rezerwat przyrody jest własnością Ministerstwa Środowiska, Społeczności i Samorządu Lokalnego Irlandii[4][5]. Status rezerwatu wyspa uzyskała w 1988 roku[6] ze względu na znajdujące się tam kolonie i miejsca lęgowe ptaków. Za zarządzanie wyspą odpowiada Office of Public Works[5].
W 1996 roku wyspę wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO ze względu na znajdujący się na niej średniowieczny klasztor. Został on założony prawdopodobnie w VII wieku i był użytkowany do XIII wieku, kiedy to mnisi przenieśli się na stały ląd. Na Skellig Michael znajdują się także dwie latarnie morskie z XIX wieku – jedna nadal czynna.
Geologia
Masy skalne, z których zbudowana jest wyspa, zostały uformowane w dewonie, około 400 milionów lat temu[7]. Składają się one z piaskowców oraz mułowców i zlepieńców[7]. Przez kolejne miliony lat, w wyniku powstawania uskoków oraz erozji, w centrum wyspy uformowała się leżąca na wysokości 130 metrów n.p.m. depresja zwana Christ's Valley lub Christ's Saddle. Znajduje się ona pomiędzy dwoma szczytami wyspy – South Peak (218 m n.p.m.) i szczytem wschodnim (185 m n.p.m.), na którym leży klasztor[7][8].
Fauna i flora
Ptaki
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0e/Skellig_Michael_-_Alca_torda_%26_Uria_aalge_02.jpg/220px-Skellig_Michael_-_Alca_torda_%26_Uria_aalge_02.jpg)
Na wyspie Skellig Michael oraz wyspach Blasket i Puffin znajdują się największe siedliska burzyków północnych i nawałników burzowych na świecie[9]. Inne ptaki rozmnażające się na wyspie to nurzyki zwyczajne, fulmary zwyczajne, mewy trójpalczaste oraz maskonury zwyczajne[9].
Ptaki spotykane na wyspie w mniejszych ilościach to[10][11][9]:
- nawałniki duże
- kormorany czubate
- mewy żółtonogie
- mewy srebrzyste
- mewy siodłate
- alki zwyczajne
- wrończyki
- kruki zwyczajne
- świergotki nadmorskie
W niektórych latach na wyspie obserwuje się także sokoły wędrowne[9].
Ssaki
Spośród zwierząt morskich na wyspie spotyka się foki szare[9].
Innymi ssakami obecnymi na wyspie są myszy domowe oraz króliki europejskie, które zostały sprowadzone na wyspę przez pracowników latarni morskiej w XIX wieku[9].
Roślinność
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c7/Lichen_%288045663862%29_%282%29.jpg/220px-Lichen_%288045663862%29_%282%29.jpg)
Ze względu na ciężkie warunki takie jak cienka warstwa gleby, duże nachylenie powierzchni, wysokie zasolenie gleby oraz mocne wiatry na wyspie rosną jedynie niewielkie rośliny, np. trawy, paprocie oraz porosty[9][12].
Najpowszechniejszymi gatunkami roślin na wyspie są zawciąg pospolity, Silene uniflora, Spergularia rupicola, kostrzewa czerwona, szczaw kędzierzawy i maruna nadmorska[9].
Przeprowadzone w 2009 roku badanie ujawniło występowanie na wyspie 128 gatunków porostów oraz dwóch gatunków grzybów naporostowych[13]. Odkryto między innymi[13]:
- jeden gatunek nie spotykany do tej pory w Irlandii i Wielkiej Brytanii: Lecania poeltii
- 3 gatunki nie spotykane dotąd w Irlandii: Bacidia sipmanii, Bacidia sipmanii i Caloplaca sorediella
- 2 gatunki mające status „narażonych” w Czerwonej księdze gatunków zagrożonych: Degelia ligulata i Ramalina chondrina
- 4 gatunki mające status „bliskich zagrożenia” w Czerwonej księdze gatunków zagrożonych: Anaptychia ciliaris mamillata, Opegrapha areniseda, Porina curnowii i Rinodina roboris armeriicola
- wiele rzadko spotykanych w Irlandii gatunków.
Historia
Pierwsze informacje o klasztorze na wyspie Skellig Michael pojawiają się w martyrologium Martyrology of Tallaght, które powstało w pod koniec VIII wieku w klasztorze w Tallaght[14][15]. W księdze tej znajduje się odwołanie do Suibne ze Skellig, który był jednym z mnichów z klasztoru lub nawet jego założycielem[16]. Samo założenie klasztoru mogło nastąpić w VII wieku, lub zgodnie z legendą głoszącą jakoby jego założycielem miał być święty Fionán, nawet w VI wieku[16].
W najwcześniejszych dokumentach miejsce określane jest jedynie jako Skellig. Nazwa Skellig Michael pojawia się dopiero w Kronikach Czterech Mistrzów z roku 1044[a], istnieje więc prawdopodobieństwo, iż dopiero wtedy zostało poświęcone świętemu Michałowi[14][17].
Oprócz Suibne, z całego okresu istnienia klasztoru znane są imiona jedynie czterech zakonników[18]:
Rok | Imię | Źródło |
---|---|---|
824 | Étgal | Annals of Ulster, Annals of Inisfallen |
882 | Flann | Annals of Inisfallen |
950 | Blathmac | Kroniki Czterech Mistrzów |
1044 | Aed | Annals of Inisfallen, Kroniki Czterech Mistrzów |
Prawdopodobnie trudne warunki pogodowe na wyspie, takie jak częste sztormy, zmusiły w trzynastym wieku mnichów do przeniesienia się na stały ląd do Ballinskelligs, a Skellig Michael było wykorzystywane jedynie sezonowo[19][20][14]. Zakonnicy z Ballinskelligs opiekowali się wiernymi pielgrzymującymi na wyspę oraz zabudowaniami klasztornymi[20].
Wyspa znajdowała się w rękach zakonników do roku 1578, kiedy w wyniku powstania Desmondów królowa Elżbieta I rozwiązała wiele zakonów[21]. Wtedy właśnie wyspa została przekazana w prywatne ręce rodziny Butlerów, której własnością pozostawała do roku 1820[20].
W roku 1820 wyspa została odkupiona od Johna Butlera przez firmę „Corporation for Preserving and Improving the Port of Dublin” (poprzednik Commissioners of Irish Lights) w celu wybudowania na niej dwóch latarni morskich[20]. Budowę zakończono w roku 1826[20].
Od roku 1880 Skellig Michael znajduje się pod opieką Office of Public Works[20].
Zabudowania
Klasztor
Główne zabudowania klasztorne znajdują się na szczycie wschodnim i składają się z zabudowy wewnętrznej, w skład której wchodzą[22]:
- dwa oratoria
- kościół świętego Michała
- 7 kamiennych cel w kształcie uli
- pozostałości latryny
- zbiorniki na wodę
- cmentarz
- trzy leacht[23]
- krzyże i kamienne płyty
Zabudowa zewnętrzna to dwa tarasy nazywane górnym i dolnym ogrodem[22].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0e/Stairs_on_Skellig_Michael.jpg/220px-Stairs_on_Skellig_Michael.jpg)
Do klasztoru z trzech różnych nabrzeży prowadzą trzy ciągi schodów (schody wschodnie, południowe i północne)[24]. Wykonane są one ze stopni wyciętych w skale, a na wyższej wysokości ułożonych z kamiennych płyt[24]. Dolne części schodów wschodnich i południowych zostały zniszczone podczas budowy przystani i drogi do latarni morskiej po roku 1820[24].
Zabudowania klasztorne otoczone są murami, które zapewniały mnichom ochronę przed wiatrem oraz tworzyły mury oporowe umożliwiające utworzenie tarasów[25].
Duże oratorium
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/29/Skellig_Michael_-_cemetery_and_large_oratory.jpg/220px-Skellig_Michael_-_cemetery_and_large_oratory.jpg)
Duże oratorium jest jednym z dwóch oratoriów znajdujących się w klasztorze[22]. Jest to kamienny budynek o kształcie odwróconej łodzi z drzwiami we wschodniej ścianie i oknem na ścianie wschodniej[26]. Wnętrze oratorium oparte jest na planie prostokąta o wymiarach 3,45 m na 2,35 m i ma wysokość 2,3 m, od której zaczyna się kopuła[26]. Ściany oratorium mają około 1,2 metra grubości[26]. Na zewnętrznej ścianie nad drzwiami znajduje się krzyż z białego kwarcu, jednak jest to dodatek późniejszy[27].
Taras małego oratorium
Taras małego oratorium położony jest niedaleko centrum klasztoru, jednak nie są widoczne z niego inne zabudowania[28]. Ze względu na jego wysunięcie na północny wschód widoczna jest z niego wyspa Little Skellig[28]. Na tarasie tym oprócz małego oratorium znajdują się także pozostałości latryny oraz jedno z leacht[28].
Małe oratorium leży w centralnej części tarasu. Jego wewnętrzne wymiary to 2,4 m na 1,8 m i 2,4 metry wysokości[26]. We wschodniej ścianie znajduje się okno[26].
Latryną nazywany jest mały budynek o wewnętrznych wymiarach 1,3 m na 1 m położony w północnym murze tarasu[29]. Grubość murów tego budynku wynosi 0,64 m, a same mury zachowały się jedynie na wysokość 0,82 m[29].
Cele
Na terenie klasztoru znajduje się siedem kamiennych cel zbliżonych kształtem do uli. Wszystkie – z wyjątkiem celi G – mieszczą się w zabudowie wewnętrznej.
Największą z nich jest cela A o wewnętrznych wymiarach 4,6 m na 3,8 m i wysokości 5 metrów. Ściany celi mają przy podstawie grubość 1,8 metra i są zbudowane z małych płaskich kamieni. Drzwi posiadają podwójne (wewnętrzne i zewnętrzne) nadproża. Na podłodze zachowała się większość oryginalnej posadzki[30].
Cela B znajduje się na wschód od celi A. Zbudowana jest z dużych kamieni. Jej wewnętrzne wymiary to 2,75 m na 2,75 m i 3 m wysokości. W ścianach znajdują się dwie nisze. Większość posadzki pochodzi z XIX wieku[30].
Cela C jest bardzo podobna do celi B. Została ona prawdopodobnie wybudowana jako ostatnia. Jej wymiary to 2,75 m na 2,65 m[30].
Zbudowana na planie litery D cela D jest najprawdopodobniej najwcześniejszą celą jaka przetrwała w zabudowie wewnętrznej. Cela ta aktualnie jest zrujnowana – znajdowała się w takim stanie już w momencie konstrukcji celi C[30].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cd/Skellig_Michael_-_cell_E_and_F.jpg/220px-Skellig_Michael_-_cell_E_and_F.jpg)
Cela E znajduje się na wyższym poziomie niż pozostałe cele. Zbudowana jest z małych kamieni. Jej wewnętrzne wymiary to 3,65 m na 3,58 m i prawie 4 metry wysokości[30].
Cela F ma wymiary 2,98 m na 2,75 m. Do wysokości około 60 centymetrów narożniki są dobrze zarysowane, powyżej tej wysokości cela zaokrągla się[30].
Cela G znajduje się w dolnym ogrodzie[31]. Zachowała się tylko jej północna ściana do wysokości dwóch metrów[31]. Cela G zbudowana jest na planie okręgu o średnicy wnętrza 3,9 metra[31], jej ściany mają 1,3 metra grubości i zbudowane są z małych płaskich kamieni[31]. Była ona prawdopodobnie wykorzystywana przez budowniczych latarni morskiej w XIX wieku[32]. Do zawalenia się ścian celi doszło najprawdopodobniej w tym okresie w wyniku obsunięcia się południowej ściany wewnętrznej zabudowy[32].
Kościół świętego Michała
Kościół znajduje się na wschód od dużego oratorium. Zbudowany jest na planie kwadratu; jego drzwi znajdują się w ścianie północnej, zaś w ścianie wschodniej znajduje się okno[33].
Widoczne są dowody na to, że kościół budowano w dwóch etapach. Pierwotny, mniejszy kościół wykonany z dużych bloków kamiennych został rozbudowany z wykorzystaniem kamieni podłużnych[33].
Pustelnia na South Peak
Pierwsze informacje o zabudowaniach na South Peak pojawiły się już w 1841 roku, ale fakt istnienia tam oratorium został potwierdzony dopiero ponad 10 lat później[34]. Szczegółowe badania szczytu zostały przeprowadzone dopiero w połowie lat 80. dwudziestego wieku[34].
Pustelnia składa się z trzech oddzielnych tarasów[35]:
- tarasu z ogrodem
- tarasu oratorium
- tarasu zewnętrznego
Na tarasach na South Peak znajdują się[22]:
- oratorium
- ołtarz
- leacht
- ławka
- zbiorniki na wodę
- kaplica
Na South Peak odnaleziono także krzyże i kamienne płyty[22].
Oratorium jest budynkiem o wewnętrznych wymiarach 2,3 na 2 m, z wejściem na zachodniej ścianie. Przy wschodniej ścianie oratorium znajdują się pozostałości ołtarza. Obok oratorium znajdują się wycięte w skale zbiorniki na wodę oraz pozostałości leacht o wymiarach 1,1 m na 1,6 m. Leacht było prawdopodobnie wykorzystywane jako ołtarz[36].
Latarnie morskie
![]() Dolna latarnia morska | |||
Państwo | |||
---|---|---|---|
Wysokość wieży | 12 m | ||
Wysokość światła | 53 m n.p.m. | ||
Zasięg światła | 19 Mm | ||
Charakterystyka światła | Błyskowe grupowe | ||
Data budowy | Pierwsza wieża: 1821-1826 | ||
Data uruchomienia | 1826 | ||
Administrator | Commissioners of Irish Lights | ||
|
Na wyspie znajdują się dwie latarnie morskie: dolna i górna[37] oddane do użytku w roku 1826[20]. Aktualnie użytkowana jest jedynie latarnia dolna, korzystania z latarni górnej zaprzestano w maju 1870 roku[37]. Od tego czasu latarnia ta wraz z zabudowaniami popada w ruinę[38].
Dostęp do dolnej latarni z przystani jest możliwy dzięki wykonanej podczas budowy latarni (w XIX wieku) drodze[37]. Droga ta prowadzi następnie do latarni górnej[37].
Historia
Przed rokiem 1800 planowano budowę latarni morskiej na pobliskiej wyspie Valentia ze względu na brak latarni pomiędzy przylądkiem Loop Head a wyspą Cape Clear, lecz plany te zostały odłożone[39]. Po interwencji Maurice Fitzgeralda, w 1820 roku jako lokalizację dla latarni wybrano Skellig Michael[39]. Zdecydowano się jednak na budowę dwóch latarni, aby zapobiec pomyleniu ich z innymi latarniami znajdującymi się w okolicy[39]. Jeszcze tego samego roku podjęto działania mające na celu odkupienie wyspy do rodziny Butlerów. Prace na wyspie rozpoczęto w sierpniu 1821[39].
W czasie trwania prac na Skellig Michael wykonano trzy raporty z ich postępu[39]. Pierwszy – z kwietnia 1823 – zawiera informacje o przygotowywaniu i budowie dróg[39]. W momencie wykonania kolejnego raportu, w marcu 1824, prace nad latarniami nie były jeszcze rozpoczęte[39]. Dopiero podczas wykonywania ostatniego raportu – ze stycznia 1826 – dolna latarnia była gotowa, natomiast prace nad górną nie zostały jeszcze rozpoczęte[39]. W sierpniu tego samego roku, kiedy obie latarnie były już prawie gotowe, podjęto decyzję, że zostaną one uruchomione 4 grudnia 1826[39]. Oprócz samych latarni na wyspie wybudowano także mieszkania dla obsługi oraz budynki gospodarcze[39]. Prace wykończeniowe trwały jeszcze przez znaczną część kolejnego roku[39]. Całkowity koszt budowy latarni wyniósł 45 721 funtów 5 szylingów i 10 pensów[39].
Obie latarnie świeciły światłem stałym i używały lamp Arganda[39]. Światło górnej latarni znajdowało się na wysokości 121,3 metra nad poziomem morza i było widoczne z odległości 40,2 kilometra, natomiast dolnej – na wysokości 53,3 metra i było widoczne z odległości 29 kilometrów[39].
Górną latarnię wyłączono 1 maja 1870 roku, po oddaniu do użytku latarni morskiej na wyspie Tearaght[39].
W roku 1904 pojawiła się propozycja zbudowania na wyspie nowej latarni o mocniejszym świetle, jednak zdecydowano się na poprawę działania istniejącej latarni i zamontowanie na wyspie sygnału mgłowego[39]. Nowe światło zamontowano 22 grudnia 1909[39]. Była to lampa o jasności 120 000 kandeli dająca 3 krótkie błyski co 10 sekund[39].
Sygnał mgłowy, po wielu problemach z jego działaniem i długich przestojach w pracy, został zlikwidowany w sierpniu 1960[39].
W 1962 podjęto decyzję o modernizacji latarni[39]. W budynkach mieszkalnych założono oświetlenie elektryczne i centralne ogrzewanie oraz zbudowano łazienkę[39]. Zwiększono też pojemność zbiorników na paliwo oraz wodę. Zburzono także wieżę latarni, a na jej miejscu postawiono nową[39]. Ostatecznie 25 maja 1967 oddano do użytku nową latarnię, z nowym elektrycznym światłem o jasności 1 800 000 kandeli[39].
Kolejną modernizację wykonano w 1987 roku – wycofano latarników, a działanie latarni zostało zautomatyzowane[39]. W 2001 roku zmieniono zasilanie latarni, tak aby mogła ona korzystać z energii słonecznej[39]. Wymieniono także lampy na takie o mniejszej mocy, co zmniejszyło zasięg latarni do 19 mil morskich[39].
Ochrona
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO | |||
![]() Cmentarz w klasztorze na Skellig Michael | |||
Państwo | |||
---|---|---|---|
Typ | kulturowy | ||
Spełniane kryterium | III, IV | ||
Numer ref. | 757 | ||
Region[b] | Europa i Ameryka Północna | ||
Historia wpisania na listę | |||
Wpisanie na listę | 1996 | ||
Dokonane zmiany | 2012 – zmiana nazwy na Sceilg Mhichíl | ||
| |||
Skellig Michael objęta jest kilkoma różnymi formami ochrony. Ze względu na swoją wartość archeologiczną jest pomnikiem narodowym (ang. National Monument)[5][b]. W 1998 roku wyspa została też rezerwatem przyrody ze względu na kolonie i znajdujące się na niej miejsca lęgowe ptaków[6][40].
Ochrona UNESCO
Skellig Michael zostało nominowane do wpisania na listę światowego dziedzictwa UNESCO 23 października 1995[41]. Na listę zostało ono wpisane na 20 sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa UNESCO w 1996 roku na podstawie kryteriów III i IV[42][43].
W 2012 roku oficjalna nazwa obiektu została zmieniona na nazwę irlandzką: Sceilg Mhichíl[44].
Wykopaliska archeologiczne
Wykopaliska archeologiczne na Skellig Michael prowadzone są od połowy lat 80. dwudziestego wieku[45].
Lata | Miejsce |
---|---|
1986-1987 |
|
1988 | południowe wejście do dolnego ograodu |
1990 | zachodnia strona górnego ogrodu |
1993-1996 | dolny ogród |
1996-1997 |
|
1998-1999 |
|
2000 |
|
2001-2002 | prace konserwacyjne na wschodnich i północnych schodach |
2003 | podstawa wschodnich schodów |
2004-2008 | South Peak:
|
Źródło: [45][46] |
Podczas wykopalisk na terenie klasztoru odnaleziono trzy miejsca pochówku z kośćmi w naturalnym ułożeniu oraz szczątki przynajmniej pięciu innych osób[47]. Badania sugerują, że byli to dorośli mężczyźni oraz dzieci w wieku od 9 do 11 lat[47]. Dwa z kompletnych szkieletów odnaleziono niedaleko leacht przy dużym oratorium, natomiast trzeci na zewnątrz kościoła świętego Michała[47]. Wszystkie szkielety pochodzą z okresu pomiędzy dziesiątym a trzynastym wiekiem[47].
Oprócz szkieletów na terenie klasztoru odnaleziono także około 110 innych artefaktów[47]. Znaleziska z okresu średniowiecza to między innymi: mały żelazny nóż z drewnianą rączką, szpila z brązu, ceramika, szpila z kości[47]. Większość odnalezionych artefaktów pochodzi jednak z dziewiętnastego wieku i jest pozostałością po robotnikach budujących latarnie morskie[48]. Obiekty z tego okresu to między innymi ceramika i gliniane fajki[48].
Turystyka
Ze względu na stan morza i warunki pogodowe odwiedzanie wyspy możliwe jest jedynie podczas sezonu letniego – najczęściej od drugiej połowy maja do końca września[49]. Na wyspę można dostać się za pomocą łodzi odpływających z Knightstown, Portmagee, Ballinskelligs i Derrynane[49], które lądują w zatoce Blind Man’s Cove, następnie turyści udają się drogą prowadzącą do latarni w kierunku południowych schodów[50][51].
Maksymalna dzienna liczba odwiedzających została ograniczona przez Office of Public Works do 180 osób ze względu na przypadkowe lub celowe zniszczenia, jakie były powodowane przez odwiedzających[52]. Średnia roczna liczba turystów odwiedzających wyspę wynosi 11 100[53].
Od 1987 roku Office of Public Works zapewnia na wyspie przewodników[53][54]. Ze względu na odizolowanie miejsca podczas sezonu turystycznego przewodnicy czasowo zamieszkują na wyspie (2 tygodnie na wyspie, a następnie tydzień wolnego)[54]. W 2008 roku zatrudnionych było 5 przewodników, z czego jednocześnie na Skellig Michael przebywały 3 osoby, a w okresie mniejszego ruchu turystycznego, na początku i końcu sezonu, dwie[54].
Ze względów bezpieczeństwa turyści nie mają wstępu do dolnego ogrodu, fragmentu wewnętrznej zabudowy na południe od dużego oratorium oraz na taras małego oratorium[54]. Pozostałe miejsca są dostępne, a niedostępne fragmenty są w pełni widoczne z innych miejsc[54].
Odniesienia w kulturze
Klasztor na Skellig Michael był inspiracją dla piosenki Loreeny McKennitt pod tytułem „Skellig” z albumu The Book of Secrets[55]. Inspiracja pojawiła się po przeczytaniu książki Thomasa Cahilla Jak Irlandczycy ocalili cywilizację, a następnie odwiedzeniu klasztoru we włoskiej miejscowości Bobbio, założonego przez irlandzkiego mnicha Kolumbana Młodszego[55].
David Almond(inne języki) w swojej powieści dla dzieci zatytułowanej Skellig(inne języki) wykorzystał słowa „Skellig” i „Michael” jako imiona głównych bohaterów[56]. Książka opowiada o chłopcu imieniem Michael, który po przeprowadzce do nowego domu odnajduje w garażu dziwne stworzenie – pół sowę, pół anioła, które przedstawia mu się jako Skellig[57]. W 2009 roku na podstawie książki powstał film Skelling. Czlowiek-sowa(inne języki)[58][59][c].
Skellig Michael pojawia się w finalnej scenie Gwiezdne wojny: Przebudzenie Mocy[60]. Pierwsze informacje o filmowaniu na wyspie pojawiły się w lipcu 2014[61]. Zgoda na filmowanie na wyspie została wydana pomimo negatywnych opinii ze strony organizacji BirdWatch Ireland oraz UNESCO[62]. W roku 2015 po raz kolejny wydano zgodę na filmowanie scen do kolejnej, ósmej części serii[62]. BirdWatch Ireland po raz kolejny zwróciła uwagę na fakt, że nie została przeprowadzona analiza wpływu, jaki może mieć obecność ekipy filmowej oraz filmowanie nocnych scen z pokładu helikoptera na ptactwo zamieszkujące na wyspie[63]. Podczas filmowania doszło do dwóch incydentów, podczas których nieznacznie uszkodzone zostały obiekty na wyspie[64].
Uwagi
Przypisy
- ↑ Bourke, Hayden i Lynch 2011 ↓, s. 3.
- ↑ UNESCO: Sceilg Mhichíl – UNESCO World Heritage Centre. whc.unesco.org. [dostęp 2013-03-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-11-19)]. (ang.).
- ↑ BirdLife International: Important Bird Areas factsheet: The Skelligs: Great Skellig and Little Skellig. 2013. [dostęp 2013-06-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-01-25)]. (ang.).
- ↑ Kerry – National Parks & Wildlife Service. National Parks & Wildlife Service. [dostęp 2013-03-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-02-04)]. (ang.).
- ↑ a b c DOEHLG 2008 ↓, s. 25.
- ↑ a b S.I. No. 235/1988 — Nature Reserve (Great Skellig) Establishment Order, 1988. www.irishstatutebook.ie. [dostęp 2013-06-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-11-22)]. (ang.).
- ↑ a b c Horn, Marshall i Rourke 1990 ↓, s. 4.
- ↑ Bourke, Hayden i Lynch 2011 ↓, s. 171.
- ↑ a b c d e f g h Bourke, Hayden i Lynch 2011 ↓, s. 16.
- ↑ DOEHLG 2008 ↓, s. 106,107.
- ↑ DOEHLG 2008 ↓, s. 110.
- ↑ DOEHLG 2008 ↓, s. 109,110.
- ↑ a b Department of the Environment, Heritage and Local Government: Skellig Michael – Natural heritage – Lichens. worldheritageireland.ie. [dostęp 2013-06-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-01-25)]. (ang.).
- ↑ a b c Horn, Marshall i Rourke 1990 ↓, s. 10.
- ↑ Bourke, Hayden i Lynch 2011 ↓, s. 19.
- ↑ a b Bourke, Hayden i Lynch 2011 ↓, s. 19-21.
- ↑ Bourke, Hayden i Lynch 2011 ↓, s. 20.
- ↑ Bourke, Hayden i Lynch 2011 ↓, s. 21.
- ↑ Bourke, Hayden i Lynch 2011 ↓, s. 22.
- ↑ a b c d e f g Bourke, Hayden i Lynch 2011 ↓, s. 24.
- ↑ Horn, Marshall i Rourke 1990 ↓, s. 11.
- ↑ a b c d e Bourke, Hayden i Lynch 2011 ↓, s. 5.
- ↑ DOEHLG 2008 ↓, s. 84.
- ↑ a b c DOEHLG 2008 ↓, s. 7.
- ↑ DOEHLG 2008 ↓, s. 80.
- ↑ a b c d e Bourke, Hayden i Lynch 2011 ↓, s. 9.
- ↑ DOEHLG 2008 ↓, s. 81.
- ↑ a b c Bourke, Hayden i Lynch 2011 ↓, s. 59.
- ↑ a b Bourke, Hayden i Lynch 2011 ↓, s. 50.
- ↑ a b c d e f Bourke, Hayden i Lynch 2011 ↓, s. 10.
- ↑ a b c d Bourke, Hayden i Lynch 2011 ↓, s. 116.
- ↑ a b Bourke, Hayden i Lynch 2011 ↓, s. 119.
- ↑ a b Bourke, Hayden i Lynch 2011 ↓, s. 12.
- ↑ a b Bourke, Hayden i Lynch 2011 ↓, s. 13.
- ↑ DOEHLG 2008 ↓, s. 86.
- ↑ Bourke, Hayden i Lynch 2011 ↓, s. 15.
- ↑ a b c d DOEHLG 2008 ↓, s. 37.
- ↑ DOEHLG 2008 ↓, s. 38.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z Skelligs Lighthouse. cil.ie. [dostęp 2014-10-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-10-17)]. (ang.).
- ↑ DOEHLG 2008 ↓, s. 26.
- ↑ Advisory Body Evaluation. [dostęp 2013-06-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-12-04)]. (ang.).
- ↑ DOEHLG 2008 ↓, s. 21.
- ↑ World Heritage Committee: WH Committee: Report of the 20th Session, Merida 1996. 1996. [dostęp 2013-06-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-07-28)]. (ang.).
- ↑ World Heritage Committee: UNESCO World Heritage Centre – Decision – 36COM 8B.2. 2012. [dostęp 2013-06-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-01-25)]. (ang.).
- ↑ a b Department of the Environment, Heritage and Local Government: Skellig Michael – Built heritage – Archaeological Excavations. worldheritageireland.ie. [dostęp 2013-06-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-09-27)]. (ang.).
- ↑ DOEHLG 2008 ↓, s. 96.
- ↑ a b c d e f DOEHLG 2008 ↓, s. 92.
- ↑ a b DOEHLG 2008 ↓, s. 93.
- ↑ a b DOEHLG 2008 ↓, s. 39.
- ↑ DOEHLG 2008 ↓, s. 78.
- ↑ Skellig Michael, Co. Kerry – World Heritage Site Visitor's Guide. [dostęp 2013-06-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-05-25)]. (ang.).
- ↑ DOEHLG 2008 ↓, s. 40.
- ↑ a b DOEHLG 2008 ↓, s. 41.
- ↑ a b c d e DOEHLG 2008 ↓, s. 42.
- ↑ a b The Book of Secrets – Liner Notes. quinlanroad.com. [dostęp 2013-06-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-06-01)]. (ang.).
- ↑ David Almond – Popular questions answered. davidalmond.com. [dostęp 2013-06-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-04-29)]. (ang.).
- ↑ David Almond – Skellig – Hachette Childrens Books. hachettechildrens.co.uk. [dostęp 2013-06-21]. (ang.).
- ↑ Skelling. Człowiek-sowa w bazie Filmweb
- ↑ Skelling. Człowiek-sowa w bazie IMDb (ang.)
- ↑ Chris Taylor: After 'The Force Awakens': 10 burning questions about the movie. mashable.com, 2015-12-18. [dostęp 2015-12-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-12-19)]. (ang.).
- ↑ Majella O'Sullivan: Scenes from Star Wars: Episode VII to be filmed on Skellig Michael. independent.ie, 2014-07-24. [dostęp 2015-12-19]. (ang.).
- ↑ a b Star Wars filming activity on Skellig Michael. birdwatchireland.ie, 2015-08-28. [dostęp 2015-12-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-12-19)]. (ang.).
- ↑ BirdWatch Ireland has major concerns over Star Wars filming on Skellig Michael. birdwatchireland.ie, 2015-09-08. [dostęp 2015-12-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-12-19)]. (ang.).
- ↑ Sorcha Pollak: Star Wars filming causes two ‘incidents’ on Skellig Michael. irishtimes.com, 2015-10-20. [dostęp 2015-12-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-10-21)]. (ang.).
Bibliografia
- Edward Bourke, Alan Hayden, Ann Lynch: Skellig Michael, Co. Kerry: the monastery and South Peak. Department of Arts, Heritage and the Gaeltacht, Government of Ireland, 2011. [dostęp 2013-03-10]. (ang.).
- Walter Horn, Jennny White Marshall, Grellan D. Rourke: The Forgotten Hermitage of Skellig Michael. Berkeley: University of California Press, 1990. [dostęp 2013-03-11]. (ang.).
- DOEHLG: Skellig Michael World Heritage Site Management Plan 2008 – 2018. Department of the Environment, Heritage and Local Government, 2008. [dostęp 2013-06-03]. (ang.).
- p
- d
- e