Skrzydłorzech
![]() Skrzydłorzech kaukaski | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | |||
Rząd | bukowce | ||
Rodzina | orzechowate | ||
Rodzaj | skrzydłorzech | ||
Nazwa systematyczna | |||
Pterocarya Kunth Ann. Sci. Nat. (Paris) 2: 345. Jul(?) 1824 | |||
Typ nomenklatoryczny | |||
Pterocarya pterocarpa A. Michaux (=P. fraxinifolia)[3] | |||
| |||
|
Skrzydłorzech (Pterocarya Kunth) – rodzaj roślin z rodziny orzechowatych (Juglandaceae). Obejmuje 6 gatunków[4][5]. Występują one naturalnie w Azji wschodniej i zachodniej, przy czym rodzaj najbardziej zróżnicowany jest w Chinach, gdzie rośnie 5 gatunków, z czego dwa są endemitami, dwa sięgają Japonii, a jeden rośnie też na Półwyspie Indochińskim[6]. Jeden gatunek – skrzydłorzech kaukaski P. fraxinifolia występuje w lasach nad Morzem Kaspijskim i Czarnym oraz w rejonie Kaukazu[5] (w Polsce ma status zadomowionego antropofita[7]). Drzewa te rosną na ogół w lasach na siedliskach wilgotnych[5]. Kwiaty rozwijają się wiosną wraz z liśćmi i są wiatropylne[5].
Ze względu na osiąganie okazałych rozmiarów drzewa z tego rodzaju sadzone są jako ozdobne w rozległych terenach zieleni parkowej. Sadzone są zwłaszcza: skrzydłorzech japoński, kaukaski (poza dużymi rozmiarami rozrasta się szybko za pomocą odrostów) oraz mieszaniec wyróżniający się szybkim wzrostem – Pterocarya × rehderiana (w dobrych warunkach roczne przyrosty sięgają 2 m, po 40 latach drzewo osiąga 40 m wysokości)[5], jest przy tym bardziej mrozoodporny niż gatunki botaniczne z tego rodzaju[8].
Morfologia
- Pokrój
- Rośliny zwykle szybko rosnące[5], zależnie od gatunku w formie wysokich krzewów lub drzew do 35[9]–40[5] m wysokości. Niektóre gatunki tworzą obficie odrosty[5]. Pąki bez łusek okrywowych – zimą widoczne są w nich drobne, złożone liście[5] (rzadziej u nasady takich pąków występują 2–4 łuski[6]). Pędy posiadają rdzeń z blaszkowatymi przegrodami (podobnie jak u orzechów)[9][6].
- Liście
- Zrzucane przed zimą, skrętoległe i okazałe – osiągające do 60 cm długości[5]. Są nieparzysto lub parzysto pierzasto złożone[6] z 5–21 (czasem do 27[9]) listków, o rozmiarach coraz to większych ku wierzchołkowi[5][6]. Listki na brzegach są drobno piłkowane[6].
- Kwiaty
- Drobne i rozdzielnopłciowe (drzewa są jednopienne)[5]. Kwiaty męskie zebrane w kwiatostany w postaci kotek wyrastających w skupieniach po trzy. Okwiat zredukowany do drobnych działek kielicha w liczbie od jednej do czterech[5]. Kwiaty wsparte są całobrzegą przysadką i dwoma podkwiatkami[6]. Zawierają od 5 do 18 pręcików, z pylnikami nagimi lub owłosionymi[6]. Kwiaty żeńskie wyrastają luźno skupione na długich kłosach[5]. Każdy kwiat wsparty jest całobrzegą przysadką i dwoma podkwiatkami. Przylegają one do zalążni, ale nie zrastają się. Okwiat tworzą cztery działki także przyległe do zalążni[6]. Ponad przysadki i kielich wystaje pierzaste, różowe, rozwidlone znamię[5] rozwijające się na krótkiej szyjce słupka[6].
- Owoce
- Niewielkie orzechy[5][6] wyposażone w dwa skrzydełka[6] powstające z okrywy kwiatu tworzonej ze zrośniętych podkwiatków[10]. Kłosy na których rozwijają się owoce wydłużają się[6] osiągając do 30 cm[5].
Systematyka
- Pozycja systematyczna
Rodzaj z rodziny orzechowate z rzędu bukowców. W obrębie rodziny należy do podrodziny Juglandoideae[2].
- Pterocarya fraxinifolia (Lam.) Spach – skrzydłorzech kaukaski
- Pterocarya hupehensis Skan
- Pterocarya macroptera Batalin
- Pterocarya rhoifolia Siebold & Zucc. – skrzydłorzech japoński
- Pterocarya stenoptera C. DC.
- Pterocarya tonkinensis (Franchet) Dode
- Mieszaniec międzygatunkowy[9]
- Pterocarya × rehderiana (P. fraxinifolia × P. stenoptera)
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ a b Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-01-07] (ang.).
- ↑ Index Nominum Genericorum. [dostęp 2010-01-08].
- ↑ a b Pterocarya Kunth. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2021-05-02].
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 1. Trees and shrubs. London: Macmillan, 2002, s. 126. ISBN 0-333-73003-8.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m Pterocarya Kunth. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-05-02].
- ↑ ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ. i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 142, ISBN 978-83-62975-45-7 .
- ↑ David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 769, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ a b c d Johnson O., More D.: Drzewa. Warszawa: Multico, 2009, s. 172. ISBN 978-83-7073-643-9.
- ↑ Wielka encyklopedia przyrody. Rośliny kwiatowe 1. Warszawa: Muza S.A., 1998, s. 134. ISBN 83-7079-778-4.
- ↑ Pterocarya. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-01-08].
- EoL: 61814
- Flora of China: 127445
- Flora of North America: 127445
- GBIF: 3054376
- identyfikator iNaturalist: 72325
- IPNI: 20572-1
- ITIS: 500523
- NCBI: 16722
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:20572-1
- Tela Botanica: 103897
- identyfikator Tropicos: 40019606
- USDA PLANTS: PTERO6
- identyfikator taksonu Fossilworks: 55292
- CoL: 74N8