Sofja Kowalewska
![]() | |||
Data i miejsce urodzenia | 3 stycznia?/15 stycznia 1850 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 29 stycznia?/10 lutego 1891 | ||
Zawód, zajęcie | matematyczka, pisarka | ||
Narodowość | rosyjska | ||
Tytuł naukowy | profesor | ||
Alma Mater | Uniwersytet w Getyndze (doktorat 1874) | ||
Rodzice | Wasilij Wasiljewicz Krukowski | ||
Małżeństwo | |||
Krewni i powinowaci | Piotr Wasiljewicz Korwin-Krukowski (wuj) | ||
![]() | |||
|
Sofja Wasiljewna Kowalewska, ros. Софья Васильевна Ковалевская (ur. 3 stycznia?/15 stycznia 1850 w Moskwie, zm. 29 stycznia?/10 lutego 1891 w Sztokholmie[1]) – rosyjska matematyczka i pisarka. Żona paleontologa Władimira Kowalewskiego.
Życiorys
Ojciec Kowalewskiej, Wasilij Wasiljewicz Krukowski, był oficerem pochodzenia polskiego (potomkiem Korwin-Krukowskich), matka Jelizawieta Fiodorowna Schubert pochodziła z rodziny niemieckich imigrantów, jej dziadkiem był astronom Theodor von Schubert(inne języki), a ojcem generał i kartograf Friedrich von Schubert. Jej starszą siostrą była Anna Jaclard(inne języki), zwana Aniutą, uwieczniona jako Anna w Idiocie Fiodora Dostojewskiego.
Zamiłowanie do matematyki zaszczepili jej nauczyciel Józef Malewicz oraz stryj Piotr Wasiljewicz Korwin-Krukowski. Uczyła się podstaw rachunku różniczkowego w Petersburgu. W 1868 poślubiła paleontologa Włodzimierza Kowalewskiego – jej mąż należał do radykalnego ugrupowania politycznego walczącego o równouprawnienie kobiet i zapewnienie im dostępu do edukacji[2]. Było to fikcyjne małżeństwo, które umożliwiło jej studiowanie, gdyż jako kobieta na naukę za granicą potrzebowała zgody ojca lub męża.
Po ślubie wyjechała z mężem do Niemiec (towarzyszyła im Julia Lermontowa, z którą Sofja się zaprzyjaźniła)[3] i studiowała matematykę w Heidelbergu, a potem w Berlinie pod kierunkiem Karla Weierstrassa. Z jej studiami wiązały się trudności, ponieważ uniwersytety nie przyjmowały kobiet, musiała więc specjalnie starać się o prawo uczęszczania na wykłady bez formalnego przyjęcia w poczet studentów.
W 1874 r. została jedną z pierwszych Europejek z doktoratem w dziedzinie matematyki[4]. W 1884 jako jedna z pierwszych kobiet na świecie uzyskała tytuł profesora na Uniwersytecie w Sztokholmie, w 1885 r. objęła funkcję dziekana Wydziału Matematyki[2]. W 1888 roku wygrała konkurs paryskiej Akademii Nauk dotyczący ścisłego rozwiązania równań ruchu bryły sztywnej (bąka). Wcześniej rozwiązania tego problemu podali Leonhard Euler i Joseph Louis Lagrange. Trzecie i ostatnie to bąk Kowalewskiej(inne języki)[5][6][7]. Była członkiem Petersburskiej Akademii Nauk. Jej prace dotyczą głównie równań różniczkowych, a także mechaniki i optyki. Pochowano ją na cmentarzu Norra begravningsplatsen[8].
Po jej śmierci córka Fufa została przysposobiona przez Julię Lermontową. Fufa traktowała Julię jak matkę (mówiła o niej mama Julia[9]). Po śmierci Julii w 1919 Fufa przejęła jej majątek[3].
Twórczość literacka
Kowalewska była również utalentowaną pisarką. Opublikowała kilka powieści i dramatów, pisywała do gazet. Wydano następujące jej utwory:
- Uniwersytet chłopski w Szwecji (szkice), 1903;
- Wspomnienia z dzieciństwa, 1948 (wyd. pol. 1978);
- Nihilistka (powieść), 1928[10].
Upamiętnienie
Na jej cześć nazwano planetoidę (1859) Kovalevskaya[11] oraz krater księżycowy Kovalevskaya(inne języki)[12]. Jest bohaterką opowiadania Alice Munro Zbyt wiele szczęścia[13].
Przypisy
- ↑ Kowalewska Sofja W., [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2021-10-10] .
- ↑ a b RachelR. Swaby RachelR., "Upór i przekora. 52 kobiety, które odmieniły naukę i świat", 2017 .
- ↑ a b Julia Lermontowa – Piękniejsza Strona Nauki [online] [dostęp 2022-01-07] (pol.).
- ↑ Pierwszą była prawdopodobnie Holenderka Elisa van der Ven w 1858.
- ↑ Sofia Kovalevskaya – pożytki z własnego pokoju [online], Nie od razu naukę zbudowano, 3 lutego 2013 [dostęp 2020-02-25] .
- ↑ KrzysztofK. Turzyński KrzysztofK., Trzy ciężkie bąki [online], DeltaMi, kwiecień 2011 [dostęp 2020-02-25] .
- ↑ JanJ. Królikowski JanJ., Obroty brył sztywnych dookoła osi swobodnych. Równania Eulera. Bąki [online], Wydział Fizyki UW [dostęp 2020-02-25] .
- ↑ Kowalevski, SOPHIE. svenskagravar.se. [dostęp 2022-01-29]. (szw.).
- ↑ ElenaE. Roussanova ElenaE., Zwei Göttinger Pionierinnen: Sofja Kowalewskaja und Julia Lermontowa, [w:] ElmarE. Mittler, SilkeS. Glitsch (red.), Rußland und die "Göttingische Seele", Göttingen 2004, s. 431–452, DOI: 10.17875/gup2004-367 [dostęp 2022-01-07] .
- ↑ P. Połubarinowa-Koczina: Zofia Kowalewska: Wielki matematyk rosyjski. Czytelnik, 1951.
- ↑ Lutz D. Schmadel: Dictionary of Minor Planet Names. Springer, 2003, s. 149. DOI: 10.1007/978-3-540-29925-7_1860. ISBN 3-540-00238-3.
- ↑ Kovalevskaya on Moon. [w:] Gazetteer of Planetary Nomenclature [on-line]. IAU, USGS, NASA. [dostęp 2016-04-01]. (ang.).
- ↑ Agnieszka.A. Kuc Agnieszka.A., Zbyt wiele szczęścia, wyd. 1, Kraków: Wydawn. Literackie, 2011, ISBN 978-83-08-04549-7, OCLC 707730492 [dostęp 2018-11-28] .
Bibliografia
- Adam B. Empacher, Zbigniew Sęp, Anna Żakowska, Wojciech Żakowski Mały słownik matematyczny, Wiedza powszechna, Warszawa 1975
Linki zewnętrzne
John J. O'Connor; Edmund F. Robertson: Sofja Kowalewska w MacTutor History of Mathematics archive (ang.)
- Kowalewska Zofia – biografia. matematycy.interklasa.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-09-11)].
- Dzieła Sofji Kowalewskiej w bibliotece Polona
- ISNI: 0000000121273313
- VIAF: 34495126
- LCCN: n82063856
- GND: 118565826
- NDL: 00446219
- LIBRIS: sq462t7b2f9jn10
- BnF: 121529954, 10660786x, 11311101w
- SUDOC: 030030870
- NLA: 35846765
- NKC: jn20000603509
- RSL: 000020152
- BNE: XX989562
- NTA: 069651248
- BIBSYS: 90133757
- CiNii: DA01162664
- Open Library: OL1275642A
- PLWABN: 9810703990505606
- NUKAT: n98027624
- J9U: 987007264185305171
- CANTIC: a10922258
- LNB: 000069746
- NSK: 000310668
- CONOR: 72060003
- BNC: 000441554
- LIH: LNB:2LH;=qP
- PWN: 3926607
- Britannica: biography/Sofya-Vasilyevna-Kovalevskaya
- Treccani: sofja-vasilevna-kovalevskaja
- Universalis: sofia-vassilievna-kovalevskaia
- NE.se: sonja-kovalevsky
- SNL: Sonja_Kovalevskaja
- Catalana: 0035954
- DSDE: Sofja_Kovalevskaja
- Hrvatska enciklopedija: 33536
- MacTutor: Kovalevskaya