Systematyka ssaków
Systematyka ssaków – klasyfikacja biologiczna gromady ssaków (Mammalia).
Ssaki są uznawane za takson monofiletyczny ze względu na kilka synapomorfii: obecność 3 kosteczek słuchowych (młoteczek, kowadełko, strzemiączko), obecność włosów przynajmniej w okresie zarodkowym oraz wydzielanie mleka z gruczołów mlekowych samic. O ile monofiletyzm współcześnie żyjących ssaków nie jest kwestionowany, o tyle relacje pokrewieństwa pomiędzy poszczególnymi ich grupami są ciągle badane, a wyniki tych badań sugerują, że dotychczasowe klasyfikacje były dalekie od ustalenia rzeczywistego pokrewieństwa pomiędzy poszczególnymi gatunkami ssaków.
Historia klasyfikacji ssaków
Pierwszą pracą systematyzującą wiedzę o zwierzętach była Historia Animalium Arystotelesa. Większość zwierząt zaliczanych obecnie do ssaków autor określił jako żyworodne czworonogi (Quadrupeda). Do grupy tej nie zaliczył nietoperzy i waleni[1].
Monotremata-Marsupialia-Placentalia
|
Od czasów Linneusza i Darwina w klasycznych klasyfikacjach opartych na cechach morfologicznych ssaki były dzielone na trzy grupy, przy czym rangi kategorii systematycznych poszczególnych grup były zależne od ujęcia danego autora (lub autorów): jajorodne stekowce (Monotremata) oraz ssaki żyworodne (Theria), do których zalicza się torbacze (Marsupialia) i ssaki łożyskowe (Placentalia).
Prototheria-Theria
|
T.H. Huxley uważał, że Monotremata jest siostrzanym kladem dla Marsupialia i Placentalia. Zaproponował dla nich nazwy Prototheria (ssaki jajorodne), Metatheria (ssaki niższe) i Eutheria (ssaki wyższe, czyli łożyskowce)[2]. Przedrostki Proto-, Meta- i Eu- miały ułatwić zapamiętanie i rozróżnianie nazw.
W obydwu wymienionych klasyfikacjach wyróżniano następujące rzędy ssaków: Monotremata, Marsupialia, Insectivora, Dermoptera, Chiroptera, Primates, Edentata, Pholidota, Lagomorpha, Rodentia, Hyracoidea, Proboscidea, Sirenia, Tubulidentata, Perissodactyla, Artiodactyla, Carnivora, Pinnipedia i Cetacea.
Wielu autorów, zwłaszcza we wcześniejszych klasyfikacjach, ujmowało naczelne (Primates) na końcu zestawienia rzędów, co było podyktowane antropocentrycznym poglądem na rozwój życia na Ziemi oraz próbą szeregowania poszczególnych rzędów zwierząt od najbardziej prymitywnych do najwyżej rozwiniętych.
W wyniku kolejnych badań wydzielono z rzędu owadożernych (Insectivora) ryjkonosy (Macroscelidea) i wiewióreczniki (Scandentia), a torbacze podzielono na rzędy Dasyuromorphia, Peramelemorphia, Diprotodontia, Didelphimorphia, Paucituberculata, Microbiotheria i Notoryctemorphia[3].
Klasyfikacja klasyczna
Klasyfikacja ssaków podana w Larousse. Ziemia, rośliny, zwierzęta[4]:
- Gromada Mammalia – ssaki
- Grupa Prototheria – prassaki
- Rząd Monotremata – stekowce
- Grupa †Allotheria
- Rząd †Multituberculata
- Rząd †Triconodontia
- Grupa Theria – ssaki właściwe
- Podgromada †Pantotheria
- Rząd †Pantotheria
- Rząd †Symmetrodonta
- Podgromada Metatheria – ssaki niższe
- Rząd Marsupialia – torbacze
- Podgromada Eutheria lub Placentalia – łożyskowce
- Nadrząd Onguiculata
- Rząd Insectivora – owadożerne
- Rząd Dermoptera – latawce
- Rząd Chiroptera – nietoperze
- Rząd Primates – naczelne
- Rząd †Tillodontia
- Rząd †Taeniodonta
- Rząd Edentata – szczerbaki
- Rząd Pholidota – łuskowce
- Nadrząd Glires – siekaczowce
- Rząd Lagomorpha – zającokształtne
- Rząd Rodentia – gryzonie
- Nadrząd Mutica
- Nadrząd Ferungulata
- Rząd Carnivora – drapieżne
- Rząd †Condylarthra – prakopytne
- Rząd †Litopterna – litopterny
- Rząd †Notoungulata – notoungulaty
- Rząd †Astrapotheria
- Rząd Tubulidentata – słupozębne
- Rzędy †Pantodonta i †Dinocerata (†Amplypoda)
- Rząd †Pyrotheria
- Rząd Proboscidea – trąbowce
- Rząd †Embrithopoda
- Rząd Hyracoidea – góralki
- Rząd Sirenia – syreny
- Rząd Perissodactyla – nieparzystokopytne
- Rząd Artiodactyla – parzystokopytne
- Nadrząd Onguiculata
- Podgromada †Pantotheria
- Grupa Prototheria – prassaki
Dawniej wszystkie Glires określano jako Rodentia.
Przy tym uważano za spokrewnione[5]:
- szczerbaki i łuskowce
- Condylarthra, słupozębne, Litopterna, Notoungulata i Astrapotheria
- Pyrotheria, góralki, Embrithopoda, słonie, syreny, Dinocerata i Pantodonta
Dalsze publikacje
Mammal Species of the World
W 1993 ukazała się 3. edycja dzieła D.E. Wilsona i D.M. Reedera Mammal Species of the World[6] (w skrócie określana jako MSW3), w którym autorzy zgromadzili bibliograficzne dane o taksonomii wszystkich znanych gatunków współcześnie żyjących ssaków. Dane te są dostępne na internetowej stronie Bucknell University[7]. W 2008. planowane jest uaktualnienie bazy danych do uzupełnionej edycji Mammal Species of the World z 2005. Do prac Wilsona i Reedera odwołują się m.in. Integrated Taxonomic Information System i Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody i Jej Zasobów (IUCN). Edycja 2005 stanowi standardowe źródło nomenklatury, którą należy stosować w odniesieniu do gatunków wymienionych w konwencji CITES[8].
McKenna/Bell
Malcolm C. McKenna i Susan K. Bell, paleontolodzy z Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej, przeprowadzili całościową rewizję systematyki ssaków, co zaowocowało w 1997 powstaniem najobszerniejszej dotychczas pracy na temat systematyki, filogenezy i występowania wszystkich znanych taksonów w gromadzie Mammalia[9] oraz blisko z nimi spokrewnionych taksonów kopalnych, określanych wraz z ssakami jako Mammaliaformes[10].
McKenna i Bell zaproponowali m.in. nazwę Theriiformes dla ssaków żyworodnych, podzielili torbacze (Marsupialia) na amerykańskie (Ameridelphia) i australijskie (Australidelphia), wydzielili złotokrety, jeżowate, kretowate i ryjówkowate z owadożernych[11]. Klasyfikacja ta została szybko zaakceptowana przez większość paleontologów.
Luo, Kielan-Jaworowska i Cifelli
Wiele istotnych odkryć kopalnych ssaków przyczyniło się do rewizji klasyfikacji McKenna/Bell. Zhe-Xi Luo, Zofia Kielan-Jaworowska i Richard L. Cifelli (2002) podsumowali dotychczasowe i zaproponowali nowe hipotezy dotyczące filogenezy ssaków. W ich ujęciu termin Mammalia został zbliżony do terminu Mammaliaformes w rozumieniu McKenna/Bell i innych autorów.
Burgin, Wilson, Mittermeier, Rylands, Lacher i Sechrest
Klasyfikacja współczesnych ssaków (bez taksonów prehistorycznych) zaproponowana przez autorów Illustrated Checklist of the Mammals of the World wydanego w 2020 roku[12][13]:
Gromada: Mammalia Linnaeus, 1758 – ssaki
-
- Rodzina: Tachyglossidae Gill, 1872 – kolczatkowate
- Rodzina: Ornithorhynchidae J.E. Gray, 1825 – dziobakowate
-
- Podgromada: Theria T.J. Parker & Haswell, 1897 – żyworodne
- Infragromada: Metatheria Huxley, 1881 – ssaki niższe
- Rząd: Didelphimorphia Gill, 1872 – dydelfokształtne
- Rodzina: Didelphidae J.E. Gray, 1821 – dydelfowate
- Rząd: Paucituberculata Ameghino, 1894 – skąpoguzkowce
- Rodzina: Caenolestidae Trouessart, 1898 – zbójnikowate
- Rząd: Microbiotheria Ameghino, 1889 – torbikowce
- Rodzina: Microbiotheriidae Ameghino, 1887 – torbikowate
- Rząd: Notoryctemorphia Kirsch, 1977 – kretoworokształtne
- Rodzina: Notoryctidae Ogilby, 1892 – kretoworowate
- Rząd: Dasyuromorphia Gill, 1872 – niełazokształtne
- Rodzina: Thylacinidae Bonaparte, 1838 – wilkoworowate
- Rodzina: Myrmecobiidae Waterhouse, 1841 – mrówkożerowate
- Rodzina: Dasyuridae Goldfuss, 1820 – niełazowate
- Rząd: Peramelemorphia Kirsch, 1968 – jamrajokształtne
- Rodzina: Thylacomyidae Bensley, 1903 – wielkouchowate
- Rodzina: Chaeropodidae Gill, 1872 – bandikowate
- Rodzina: Peramelidae J.E. Gray, 1825 – jamrajowate
- Rząd: Diprotodontia Owen, 1877 – dwuprzodozębowce
- Podrząd: Vombatiformes Woodburne, 1984 – wombatokształtne
- Rodzina: Phascolarctidae Owen, 1839 – koalowate
- Rodzina: Vombatidae Burnett, 1829 – wombatowate
- Podrząd: Phalangeriformes Szalay, 1982 – workolotokształtne
- Rodzina: Burramyidae Broom, 1898 – drzewnicowate
- Rodzina: Phalangeridae O. Thomas, 1888 – pałankowate
- Podrząd: Macropodiformes Ameghino, 1889 – kangurokształtne
- Nadrodzina: Petauroidea Bonaparte, 1832 – lotopałankowce
- Rodzina: Pseudocheiridae Herluf Winge, 1893 – pseudopałankowate
- Rodzina: Petauridae Bonaparte, 1838 – lotopałankowate
- Rodzina: Tarsipedidae Gervais & Verreaux, 1842 – ostronogowate
- Rodzina: Acrobatidae Aplin, 1987 – akrobatkowate
- Nadrodzina: Macropodoidea J.E. Gray, 1821
- Rodzina: Hypsiprymnodontidae Collett, 1877 – torebnikowate
- Rodzina: Potoroidae J.E. Gray, 1821 – kanguroszczurowate
- Rodzina: Macropodidae J.E. Gray, 1821 – kangurowate
- Infragromada: Eutheria Gill, 1872 – ssaki wyższe
- Magnordo: Atlantogenata Waddell, Okada & Hasegawa, 1999
- Nadrząd: Afrotheria Stanhope, Waddell, Madsen, De Jong, Hedges, Cleven, Kao & Springer, 1998 – afrotey
- Rząd: Afrosoricida Stanhope, Waddell, Madsen, De Jong, Hedges, Cleven, Kao & Springer, 1998 – afrosorkowce
- Podrząd: Tenrecomorpha Butler, 1972 – tenrekokształtne
- Rodzina: Tenrecidae J.E. Gray, 1821 – tenrekowate
- Rodzina: Potamogalidae Allman, 1865 – wodnice
- Podrząd: Chrysochloridea Broom, 1915 – złotokretowe
- Rodzina: Chrysochloridae J.E. Gray, 1825 – złotokretowate
- Podrząd: Tenrecomorpha Butler, 1972 – tenrekokształtne
- Rząd: Macroscelidea Butler, 1956 – ryjkonosowe
- Rodzina: Macroscelididae Bonaparte, 1838 – ryjkonosowate
- Rząd: Tubulidentata Huxley, 1872 – rurkozębne
- Rodzina: Orycteropodidae J.E. Gray, 1821 – mrównikowate
- Rząd: Hyracoidea Huxley, 1869 – góralkowce
- Rodzina: Procaviidae O. Thomas, 1892 – góralkowate
- Rząd: Proboscidea Illiger, 1811 – trąbowce
- Rodzina: Elephantidae J.E. Gray, 1821 – słoniowate
- Rząd: Sirenia Illiger, 1811 – brzegowce
- Rodzina: Dugongidae J.E. Gray, 1821 – diugoniowate
- Rodzina: Trichechidae Gill, 1872 – manatowate
- Rząd: Afrosoricida Stanhope, Waddell, Madsen, De Jong, Hedges, Cleven, Kao & Springer, 1998 – afrosorkowce
- Nadrząd: Xenarthra Gill, 1872 – szczerbaki
- Rząd: Cingulata Illiger, 1811 – pancernikowce
- Rodzina: Dasypodidae J.E. Gray, 1821 – pancernikowate
- Rodzina: Chlamyphoridae Bonaparte, 1850
- Rząd: Pilosa Flower, 1883 – włochacze
- Podrząd: Vermilingua Illiger, 1811 – giętkojęzykowe
- Rodzina: Myrmecophagidae J.E. Gray, 1821 – mrówkojadowate
- Rodzina: Cyclopedidae Pocock, 1924 – mrówkojadkowate
- Podrząd: Folivora Delsuc, Catzeflis, Stanhope & Douzery, 2001 – liściożery
- Rodzina: Megalonychidae Ameghino, 1889 – leniuchowcowate
- Rodzina: Bradypodidae J.E. Gray, 1821 – leniwcowate
- Podrząd: Vermilingua Illiger, 1811 – giętkojęzykowe
- Rząd: Cingulata Illiger, 1811 – pancernikowce
- Nadrząd: Afrotheria Stanhope, Waddell, Madsen, De Jong, Hedges, Cleven, Kao & Springer, 1998 – afrotey
- Magnordo: Boreoeutheria Springer & de Jong, 2001
- Nadrząd: Euarchontoglires Murphy, Eizirik, O’Brien, Madsen, Scally, Douady, Teeling, Ryder, Stanhope, De Jong & Springer, 2001
- Rząd: Scandentia Wagner, 1855 – wiewióreczniki
- Rodzina: Ptilocercidae Lyon, 1913 – ogonopiórowate
- Rodzina: Tupaiidae J.E. Gray, 1825 – tupajowate
- Rząd: Dermoptera Illiger, 1811 – latawce
- Rodzina: Cynocephalidae Simpson, 1945 – lotokotowate
- Rząd: Primates Linnaeus, 1758 – naczelne
- Podrząd: Strepsirrhini É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1812 – lemurowe
- Infrarząd: Lemuriformes J.E. Gray, 1821 – lemurokształtne
- Nadrodzina: Cheirogaleoidea J.E. Gray, 1873 – lemurkowce
- Rodzina: Cheirogaleidae J.E. Gray, 1873 – lemurkowate
- Nadrodzina: Lemuroidea J.E. Gray, 1821 – lemurowce
- Rodzina: Lepilemuridae J.E. Gray, 1870 – lepilemurowate
- Rodzina: Megaladapidae Major, 1893
- Rodzina: Lemuridae J.E. Gray, 1821 – lemurowate
- Rodzina: Archaeolemuridae A. Grandidier, 1905
- Rodzina: Palaeopropithecidae Tattersall, 1973
- Rodzina: Indriidae Burnett, 1828 – indrisowate
- Nadrodzina: Cheirogaleoidea J.E. Gray, 1873 – lemurkowce
- Infrarząd: Chiromyiformes Anthony & Coupin, 1931 – palczakokształtne
- Rodzina: Daubentoniidae J.E. Gray, 1863 – palczakowate
- Infrarząd: Lorisiformes Gregory, 1915 – lorisokształtne
- Rodzina: Galagidae J.E. Gray, 1825 – galagowate
- Rodzina: Lorisidae J.E. Gray, 1821 – lorisowate
- Infrarząd: Lemuriformes J.E. Gray, 1821 – lemurokształtne
- Podrząd: Haplorhini Pocok, 1918 – wyższe naczelne
- Infrarząd: Tarsiiformes Gregory, 1915 – wyrakokształtne
- Rodzina: J.E. Gray, 1825 – wyrakowate
- Infrarząd: Simiiformes Haeckel, 1866 – małpokształtne
- Parvordo: Platyrrhini É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1812 – małpy szerokonose
- Rodzina: Callitrichidae J.E. Gray, 1821 – pazurkowcowate
- Rodzina: Aotidae Elliot, 1913 – ponocnicowate
- Rodzina: Cebidae Bonaparte, 1831 – płaksowate
- Rodzina: Pitheciidae Mivart, 1865 – sakowate
- Rodzina: Atelidae J.E. Gray, 1825 – czepiakowate
- Parvordo: Catarrhini É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1812 – małpy wąskonose
- Nadrodzina: Cercopithecoidea J.E. Gray, 1821 – koczkodanowce
- Rodzina: Cercopithecidae J.E. Gray, 1821 – koczkodanowate
- Nadrodzina: Hominoidea J.E. Gray, 1825 – człekokształtne
- Rodzina: Hylobatidae J.E. Gray, 1870 – gibbonowate
- Rodzina: Hominidae J.E. Gray, 1825 – człowiekowate
- Parvordo: Platyrrhini É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1812 – małpy szerokonose
- Infrarząd: Tarsiiformes Gregory, 1915 – wyrakokształtne
- Podrząd: Strepsirrhini É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1812 – lemurowe
- Rząd: Lagomorpha Brandt, 1855 – zajęczaki
- Rodzina: Ochotonidae O. Thomas, 1897 – szczekuszkowate
- Rodzina: Prolagidae Gureev, 1964 – sarduszkowate
- Rodzina: Leporidae G. Fischer, 1817 – zającowate
- Rząd: Rodentia Bowdich, 1821 – gryzonie
- Podrząd: Supramyomorpha D’Elía, Fabre & Lessa, 2019
- Infrarząd: Castorimorphi A.E. Wood, 1955 – bobrokształtne
- Rodzina: Castoridae Hemprich, 1820 – bobrowate
- Rodzina: Heteromyidae J.E. Gray, 1868 – karłomyszowate
- Rodzina: Geomyidae Bonaparte, 1845 – gofferowate
- Infrarząd: Anomaluromorphi Bugge, 1974 – wiewiórolotkowe
- Rodzina: Zenkerellidae Matschie, 1898 – nielotki
- Rodzina: Anomaluridae Gervais, 1849 – wiewiórolotkowate
- Rodzina: Pedetidae J.E. Gray, 1825 – postrzałkowate
- Infrarząd: Myomorphi Brandt, 1855 – myszokształtne
- Nadrodzina: Dipodoidea G. Fischer, 1817 – skoczkowce
- Rodzina: Sminthidae Brandt, 1855 – smużki
- Rodzina: Zapodidae Coues, 1875 – skoczomyszki
- Rodzina: Dipodidae G. Fischer, 1817 – skoczkowate
- Nadrodzina: Muroidea Illiger, 1811 – myszowe
- Rodzina: Platacanthomyidae Alston, 1876 – kolcosznicowate
- Rodzina: Spalacidae .E. Gray, 1821 – ślepcowate
- Rodzina: Calomyscidae Vorontsov & Potapova, 1979 – myszochomikowate
- Rodzina: Nesomyidae Forsyth Major, 1897 – malgaszomyszowate
- Rodzina: Cricetidae G. Fischer, 1817 – chomikowate
- Rodzina: Muridae Illiger, 1811 – myszowate
- Nadrodzina: Dipodoidea G. Fischer, 1817 – skoczkowce
- Infrarząd: Castorimorphi A.E. Wood, 1955 – bobrokształtne
- Podrząd: Hystricomorpha Brandt, 1855 – jeżozwierzowce
- Infrarząd: Ctenodactylomorphi Chaline & Mein, 1979 – gundiokształtne
- Rodzina: Ctenodactylidae Gervais, 1853 – gundiowate
- Rodzina: Diatomyidae Mein & Ginsburg, 1997 – gundioszczurowate
- Infrarząd: Hystricognathi Brandt, 1855 – jeżozwierzokształtne
- Incertae sedis
- Rodzina: Hystricidae G. Fischer, 1817 – jeżozwierzowate
- Rodzina: Thryonomyidae Pocock, 1922 – szczecińcowate
- Rodzina: Petromuridae Tullberg, 1899 – skałoszczurowate
- Rodzina: Heterocephalidae Landry, 1957 – golcowate
- Rodzina: Bathyergidae Waterhouse, 1841 – kretoszczurowate
- Nadrodzina: Erethizontoidea Bonaparte, 1845}
- Rodzina: Erethizontidae Bonaparte, 1845 – ursonowate
- Nadrodzina: Cavioidea G. Fischer, 1817
- Rodzina: Cuniculidae G.S. Miller & Gidley, 1918 – pakowate
- Rodzina: Caviidae G. Fischer, 1817 – kawiowate
- Rodzina: Dasyproctidae G.S. Miller & Gidley, 1918 – agutiowate
- Nadrodzina: Chinchilloidea E.T. Bennett, 1833
- Rodzina: Chinchillidae E.T. Bennett, 1833 – szynszylowate
- Rodzina: Dinomyidae Peters, 1873 – pakaranowate
- Nadrodzina: Octodontoidea Waterhouse, 1840
- Rodzina: Abrocomidae G.S. Miller & Gidley, 1918 – szynszyloszczurowate
- Rodzina: Ctenomyidae Lesson, 1842 – tukotukowate
- Rodzina: Octodontidae Waterhouse, 1840 – koszatniczkowate
- Rodzina: Echimyidae J.E. Gray, 1825 – kolczakowate
- Incertae sedis
- Infrarząd: Ctenodactylomorphi Chaline & Mein, 1979 – gundiokształtne
- Podrząd: Sciuromorpha Brandt, 1855 – wiewiórkokształtne
- Rodzina: Aplodontiidae Brandt, 1855 – sewelowate
- Rodzina: Sciuridae G. Fischer, 1817 – wiewiórkowate
- Rodzina: Gliridae Muirhead, 1819 – popielicowate
- Podrząd: Supramyomorpha D’Elía, Fabre & Lessa, 2019
- Rząd: Scandentia Wagner, 1855 – wiewióreczniki
- Nadrząd: Laurasiatheria Waddel, Okada & Hasegawa, 1999
- Rząd: Eulipotyphla Waddell, Okada & Hasegawa, 1999 – owadożery
- Rodzina: Erinaceidae G. Fischer, 1814 – jeżowate
- Rodzina: Soricidae G. Fischer, 1814 – ryjówkowate
- Rodzina: Talpidae G. Fischer, 1814 – kretowate
- Rodzina: Nesophontidae Anthony, 1916 – ryjkowate
- Rodzina: Solenodontidae Gill, 1872 – almikowate
- Rząd: Chiroptera Blumenbach, 1779 – nietoperze
- Podrząd: Pteropodiformes Hutcheon & Kirsch, 2006 – rudawkokształtne
- Nadrodzina: Pteropodoidea J.E. Gray, 1821
- Rodzina: Pteropodidae J.E. Gray, 1821 – rudawkowate
- Nadrodzina: Rhinolophoidea J.E. Gray, 1825
- Rodzina: Rhinopomatidae Bonaparte, 1838 – brodawkonosowate
- Rodzina: Craseonycteridae J. Edwards Hill, 1974 – świnionosowate
- Rodzina: Megadermatidae H. Allen, 1864 – lironosowate
- Rodzina: Rhinonycteridae J.E. Gray, 1866 – rogonosowate
- Rodzina: Hipposideridae Lydekker, 1891 – płatkonosowate
- Rodzina: Rhinolophidae J.E. Gray, 1825 – podkowcowate
- Nadrodzina: Pteropodoidea J.E. Gray, 1821
- Podrząd: Vespertilioniformes Hutcheon & Kirsch, 2006 – mroczkokształtne
- Nadrodzina: Emballonuroidea Weber, 1928
- Rodzina: Emballonuridae Gervais, 1855 – upiorowate
- Rodzina: Nycteridae Van der Hoeven, 1855 – bruzdonosowate
- Rodzina: Myzopodidae O. Thomas, 1904 – ssawkonogowate
- Nadrodzina: Noctilionoidea J.E. Gray, 1821
- Rodzina: Mystacinidae Dobson, 1875 – wąsonosowate
- Rodzina: Noctilionidae J.E. Gray, 1821 – rybakowate
- Rodzina: Furipteridae J.E. Gray, 1866 – furiakowate
- Rodzina: Thyropteridae G.S. Miller, 1907 – przylgowcowate
- Rodzina: Mormoopidae Saussure, 1860 – straszakowate
- Rodzina: Phyllostomidae J.E. Gray, 1825 – liścionosowate
- Nadrodzina: Vespertilionoidea J.E. Gray, 1821
- Rodzina: Natalidae J.E. Gray, 1866 – lejkouchowate
- Rodzina: Molossidae Gervais, 1856 – molosowate
- Rodzina: Miniopteridae Mein & Tupinier, 1977 – podkasańcowate
- Rodzina: Cistugidae Lack, Roehrs, Stanley, Ruedi & Van Den Bussche, 2010 – włosiakowate
- Rodzina: Vespertilionidae J.E. Gray, 1821 – mroczkowate
- Nadrodzina: Emballonuroidea Weber, 1928
- Podrząd: Pteropodiformes Hutcheon & Kirsch, 2006 – rudawkokształtne
- Rząd: Cetartiodactyla Montgelard, Catzeflis & Douzery, 1997
- Podrząd: Whippomorpha Waddell, Okada & Hasegawa, 1999
- Infrarząd: Cetacea Brisson, 1762 – walenie
- Parvordo: Mysticeti Flower, 1864 – fiszbinowce
- Rodzina: Balaenidae J.E. Gray, 1821 – walowate
- Rodzina: Neobalaenidae G.S. Miller, 1923 – walenikowate
- Rodzina: Balaenopteridae G.S. Miller, 1923 – płetwalowate
- Parvordo: Odontoceti Flower, 1867 – zębowce
- Nadrodzina: Physteroidea J.E. Gray, 1821
- Rodzina: Physeteridae J.E. Gray, 1821 – kaszalotowate
- Rodzina: Kogiidae Gill, 1871 – kogiowate
- Nadrodzina: Ziphioidea J.E. Gray, 1865
- Rodzina: Ziphiidae J.E. Gray, 1865 – zyfiowate
- Nadrodzina: Platanistoidea J.E. Gray, 1846
- Rodzina: Platanistidae J.E. Gray, 1846 – suzowate
- Nadrodzina: Lipotoidea Zhou, Qian & Li, 1978
- Rodzina: Lipotidae Zhou, Qian & Li, 1978
- Nadrodzina: Inioidea J.E. Gray, 1846
- Rodzina: Iniidae J.E. Gray, 1846 – iniowate
- Rodzina: Pontoporiidae J.E. Gray, 1870
- Nadrodzina: Delphinoidea J.E. Gray, 1821
- Rodzina: Monodontidae J.E. Gray, 1821 – narwalowate
- Rodzina: Delphinidae J.E. Gray, 1821 – delfinowate
- Rodzina: Phocoenidae J.E. Gray, 1825 – morświnowate
- Nadrodzina: Physteroidea J.E. Gray, 1821
- Parvordo: Mysticeti Flower, 1864 – fiszbinowce
- Infrarząd: Ancodonta Matthew, 1929
- Rodzina: Hippopotamidae J.E. Gray, 1821 – hipopotamowate
- Infrarząd: Cetacea Brisson, 1762 – walenie
- Podrząd: Ruminantia Scopoli, 1777 – przeżuwacze
- Infrarząd: Tragulina Flower, 1883
- Rodzina: Tragulidae Milne-Edwards, 1864 – kanczylowate
- Infrarząd: Pecora Flower, 1883
- Rodzina: Antilocapridae J.E. Gray, 1866 – widłorogowate
- Rodzina: Giraffidae J.E. Gray, 1821 – żyrafowate
- Rodzina: Cervidae Goldfuss, 1820 – jeleniowate
- Rodzina: Moschidae J.E. Gray, 1821 – piżmowcowate
- Rodzina: Bovidae J.E. Gray, 1821 – wołowate
- Infrarząd: Tragulina Flower, 1883
- Podrząd: Suina J.E. Gray, 1868 – świniokształtne
- Rodzina: Suidae J.E. Gray, 1821 – świniowate
- Rodzina: Tayassuidae Palmer, 1897 – pekariowate
- Podrząd: Tylopoda Illiger, 1811 – wielbłądokształtne
- Rodzina: Camelidae J.E. Gray, 1821 – wielbłądowate
- Podrząd: Whippomorpha Waddell, Okada & Hasegawa, 1999
- Rząd: Perissodactyla Owen, 1848 – nieparzystokopytne
- Podrząd: Hippomorpha Wood, 1937 – koniokształtne
- Rodzina: Equidae J.E. Gray, 1821 – koniowate
- Podrząd: Ceratomorpha Wood, 1937 – gruboskórce
- Rodzina: Tapiridae J.E. Gray, 1821 – tapirowate
- Rodzina: Rhinocerotidae J.E. Gray, 1821 – nosorożcowate
- Podrząd: Hippomorpha Wood, 1937 – koniokształtne
- Rząd: Pholidota Weber, 1904 – łuskowce
- Rodzina: Manidae J.E. Gray, 1821 – łuskowcowate
- Rząd: Carnivora Bowdich, 1821 – drapieżne
- Podrząd: Feliformia Kretzoi, 1945 – kotokształtne
- Infrarząd: Nandinioidea Pocock, 1929
- Rodzina: Nandiniidae Pocock, 1929 – nandiniowate
- Infrarząd: Feloidea Hay, 1930
- Infrarząd: Viverroidea J.E. Gray, 1821
- Rodzina: Viverridae J.E. Gray, 1821 – wiwerowate
- Rodzina: Herpestidae Bonaparte, 1845 – mangustowate
- Rodzina: Eupleridae Chenu, 1850 – falanrukowate
- Rodzina: Hyaenidae J.E. Gray, 1821 – hienowate
- Infrarząd: Nandinioidea Pocock, 1929
- Podrząd: Caniformia Kretzoi, 1938 – psokształtne
- Infrarząd: Canoidea Simpson, 1931
- Rodzina: Canidae G. Fischer, 1817 – psowate
- Infrarząd: Arctoidea Flower, 1869
- Parvordo: Ursida Tedford, 1976
- Rodzina: Ursidae G. Fischer, 1817 – niedźwiedziowate
- Parvordo: Pinnipedia Illiger, 1811 – płetwonogie
- Rodzina: Otariidae J.E. Gray, 1825 – uchatkowate
- Rodzina: Odobenidae J.A. Allen, 1880 – morsowate
- Rodzina: Phocidae J.E. Gray, 1821 – fokowate
- Parvordo: Musteloidea G. Fischer, 1817 – łasicokształtne
- Rodzina: Ailuridae J.E. Gray, 1843 – pandkowate
- Rodzina: Mephitidae Bonaparte, 1845 – skunksowate
- Rodzina: Mustelidae G. Fischer, 1817 – łasicowate
- Rodzina: Procyonidae J.E. Gray, 1825 – szopowate
- Infrarząd: Canoidea Simpson, 1931
- Podrząd: Feliformia Kretzoi, 1945 – kotokształtne
- Rząd: Eulipotyphla Waddell, Okada & Hasegawa, 1999 – owadożery
- Nadrząd: Euarchontoglires Murphy, Eizirik, O’Brien, Madsen, Scally, Douady, Teeling, Ryder, Stanhope, De Jong & Springer, 2001
- Magnordo: Atlantogenata Waddell, Okada & Hasegawa, 1999
- Infragromada: Metatheria Huxley, 1881 – ssaki niższe
Wyniki badań molekularnych
Pod koniec XX w. rozwój genetyki i technik molekularnych umożliwił przeprowadzanie analiz sekwencji DNA. Wyniki tych badań budzą wiele kontrowersji: z jednej strony burzą dotychczasowy system klasyfikacji organizmów wykazując relacje pokrewieństwa pomiędzy taksonami o odmiennych cechach morfologicznych, z drugiej – obciążone są błędami typowymi dla nowej dziedziny (np. błędne rozpoznanie cech, tzw. homoplazji)[14]. Jednak w miarę doskonalenia metod zyskują coraz szersze poparcie.
Do niedawna uważano, że ssaki łożyskowe ewoluowały na półkuli północnej. Tymczasem badania wskazują, że ich kolebką była prawdopodobnie Gondwana. Przypuszcza się, że rozdzielenie kontynentów Afryki i Ameryki Południowej spowodowało wyłonienie z łożyskowców dwóch głównych grup określanych jako Afrotheria i Boreoeutheria + Xenarthra. W takim ujęciu relacje pokrewieństwa pomiędzy poszczególnymi rzędami ssaków znacząco różnią się od przedstawianych w klasyfikacjach klasycznych.
Wyniki najnowszych badań molekularnych opartych na analizie DNA skłaniają badaczy do przyjęcia hipotezy o czterech liniach ewolucyjnych łożyskowców wywodzących się od wspólnego przodka. Linie te rozdzieliły się w kredzie. Pierwsza z nich to Afrotheria (zwierzęta wywodzące się z Afryki), której przedstawiciele pojawili się 110–100 mln lat temu. Odizolowane w Ameryce Południowej Xenarthra oddzieliły się od Boreoeutheria około 100–95 mln lat temu. Pomiędzy 95-85 mln lat temu w północnej Laurazji z Boreoeutheria wyłoniły się Laurasiatheria i Euarchontoglires (nazywane też Supraprimates). W takich czterech kladach wyróżniono 18 rzędów ssaków łożyskowych[15][16].
Monofiletyzm afroterów nie został dotychczas w pełni zaakceptowany. Utrudnieniem dla potwierdzenia hipotezy o ich afrykańskim pochodzeniu jest brak paleontologicznych danych o ssakach Afryki z tego okresu (późna kreda).
Wyniki badań molekularnych sugerują, że stekowce i torbacze mogą tworzyć klady siostrzane tworzące wspólnie klad, który oddzielił się od łożyskowców ok. 130 mln lat temu[17]
Niejasna jest też pozycja niektórych rzędów ssaków wymarłych: morganukodonty (†Morganucodonta), dokodonty (†Docodonta), eutrykonodonty (†Eutriconodonta), symetrodonty (†Symmetrodonta) i eupantotery (†Eupantotheria). Ich pozycja systematyczna określana jest w taksonomii terminem incertae sedis.
Systematyka ssaków jest obecnie przedmiotem wielu badań prowadzonych przez placówki naukowe na całym świecie. Morfologiczne i molekularne dane są lepiej poznane u ssaków niż u pozostałych zwierząt. Rekonstrukcja ich filogenezy może posłużyć jako model dla innych grup organizmów[15].
Kladogram
Kladogram (uproszczony) współcześnie żyjących ssaków (czas w milionach lat)[12]:
Mammalia |
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Rzędy:
- Monotremata
- Paucituberculata
- Didelphiomorpha
- Microbiotheria
- Notoryctemorphia
- Dasyuromorphia
- Peramelemorphia
- Diprotodontia
- Cingulata
- Pilosa
- Macroscelidea
- Afrosoricida
- Tubulidentata
- Proboscidea
- Hyracoidea
- Sirenia
- Dermoptera
- Scandentia
- Primates
- Lagomorpha
- Rodentia
- Eulipotyphla
- Chiroptera
- Pholidota
- Carnivora
- Perissodactyla
- Cetartiodactyla
Przypisy
- ↑ Kazimierz Kowalski: Ssaki, zarys teriologii. Warszawa: PWN, 1971.
- ↑ The Scientific Memoirs of Thomas Henry Huxley volume 4, pages 455-472, On the application of the laws of evolution to the arrangement of the Vertebrata and more particularly the Mammalia, Proceedings of the Zoological Society, 14 December 1880 (ang.).
- ↑ Aplin, K., M. Archer. 1987. Recent advances in marsupial systematics with a new syncretic classification. Pp. xv-lxxii in M. Archer, ed. Possums and Opossums: Studies in Evolution, Vol. 1. Chipping Norton: Surrey Beatty and Sons PTY Limited.
- ↑ Larousse. Ziemia, rośliny, zwierzęta. Warszawa: BGW, 1990, s. 327-329. ISBN 83-85167-005.
- ↑ Larousse. Ziemia, rośliny, zwierzęta. Warszawa: BGW, 1990, s. 173. ISBN 83-85167-005.
- ↑ Wilson, D.E., & D.M. Reeder (eds). 1993. Mammal Species of the World. Smithsonian Institution Press, 1206 pp. (Smithsonian Institution Press, 1-800-782-4612 lub 703-435-7809.)
- ↑ Don E. Wilson & DeeAnn M. Reeder (editors). 2005. Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (3rd ed), Johns Hopkins University Press, 2,142 pp. (Available from Johns Hopkins University Press, 1-800-537-5487 or (410) 516-6900, or at [https://www.press.jhu.edu/ press.jhu.edu)] (en)
- ↑ ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (WE) NR 100/2008 z dnia 4 lutego 2008 r. (format pdf). [dostęp 2008-09-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (5 września 2008)].
- ↑ McKenna, Malcolm C., & Bell, Susan K. 1997. Classification of Mammals Above the Species Level. Columbia University Press, New York, 631 pp. ISBN 0-231-11013-8
- ↑ Taxon: Mammaliaformes Rowe, 1988. The Taxonomicon. [dostęp 2008-04-03]. (ang.).
- ↑ Zobacz zestawienie najistotniejszych różnic pomiędzy klasyfikacjami McKenna/Bell a tradycyjną
- ↑ a b C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 26–27. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).
- ↑ Nazwy zwyczajowe za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 1–297. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
- ↑ Mitka J., Taksonomia linneuszowska w dobie biologii molekularnej, Fragm. Flor. Geobot. Polonica Suppl. 6: 9–31, 2004 (format pdf)
- ↑ a b Springer, Mark S., Michael J. Stanhope, Ole Madsen, and Wilfried W. de Jong. 2004. "Molecules consolidate the placental mammal tree". Trends in Ecology and Evolution, 19:430–438 (format pdf) (en)
- ↑ Kriegs, Jan Ole, Gennady Churakov, Martin Kiefmann, Ursula Jordan, Juergen Brosius, Juergen Schmitz. Retroposed Elements as Archives for the Evolutionary History of Placental Mammals. „PLoS Biol”, 2006. DOI: 10.1371/journal.pbio.0040091. (format pdf) (en)
- ↑ Vaughan, T., J. Ryan, N. Czaplewski. 2000. Mammalogy, 4th Edition. Toronto: Brooks Cole
Bibliografia
![]() | Zobacz systematykę: Ssaki w Wikispecies |
- Kazimierz Kowalski: Ssaki, zarys teriologii. Warszawa: PWN, 1971.
- Zhe-Xi Luo, Zofia Kielan-Jaworowska i Richard L. Cifelli: W poszukiwaniu filogenezy ssaków mezozoicznych. Acta Palaeontologica Polonica 47 (1), 2002: 1-78. [dostęp 2014-08-22].
- Mammalia, [w:] Integrated Taxonomic Information System [dostęp 2008-03-30] (ang.).
- Wilson Don E. & Reeder DeeAnn M. (red.): Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3.). Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2008-03-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (23 czerwca 2010)]. (ang.).
- Wund, M. & P. Myers: Mammalia. (on-line), Animal Diversity Web, 2005. [dostęp 2008-03-30]. (ang.).
- p
- d
- e
ssaki wyższe (Eutheria) lub łożyskowce (Placentalia) | |
---|---|
ssaki niższe (Metatheria) | |
Prassaki (Prototheria) | |
incertae sedis |