Tamaryszek
![]() Tamaryszek francuski | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | goździkopodobne | ||
Rząd | goździkowce | ||
Rodzina | tamaryszkowate | ||
Rodzaj | tamaryszek | ||
Nazwa systematyczna | |||
Tamarix L. Sp. Pl. 270. 1753 | |||
Typ nomenklatoryczny | |||
Tamarix gallica L.[3] | |||
Synonimy | |||
| |||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/95/%E6%AA%89%E6%9F%B3_Tamarix_chinensis_-%E5%A4%A7%E9%80%A3%E6%98%9F%E6%B5%B7%E5%85%AC%E5%9C%92_Dalian%2C_China-_%289229898972%29.jpg/220px-%E6%AA%89%E6%9F%B3_Tamarix_chinensis_-%E5%A4%A7%E9%80%A3%E6%98%9F%E6%B5%B7%E5%85%AC%E5%9C%92_Dalian%2C_China-_%289229898972%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/33/Tamarix_tetrandra_kz01.jpg/220px-Tamarix_tetrandra_kz01.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ce/Tamarix_usneoides_15230667.jpg/220px-Tamarix_usneoides_15230667.jpg)
Tamaryszek (Tamarix L.) – rodzaj krzewów lub małych drzew z rodziny tamaryszkowatych. Liczy około 60[5]–90[6] gatunków, trudnych do delimitacji[5] (baza taksonomiczna Plants of the World online wymienia 73 gatunki zweryfikowane[4]). Rośliny te występują naturalnie w Eurazji i północnej Afryce na obszarze od Wysp Kanaryjskich poprzez basen Morza Śródziemnego i Azję, po Chiny na wschodzie[5][7]. Jeden gatunek rośnie także w południowo-zachodniej Afryce[7]. Tamaryszki zostały szeroko rozprzestrzenione jako rośliny ozdobne i wiatrochronne, mało wymagające i znoszące warunki pustynne[7]. W wyniku introdukcji stały się inwazyjne w Australii i Nowej Zelandii, na Hawajach, w Ameryce Północnej i Południowej[5][8].
Są to rośliny drzewiaste rosnące na piaskach i żwirach wzdłuż wybrzeży morskich, na pustyniach oraz na żwirowych brzegach i wysychających korytach rzek na obszarach górskich[7].
Nazwa naukowa wywodzona jest z arabskiego słowa tamr oznaczającego „drzewo o ciemnej korze”[8] lub od nazwy rzeki Tamaris w Hiszpanii[9].
Morfologia
- Pokrój
- Okazałe krzewy lub niskie drzewa do 10 m[7], zwykle o krótkim pniu[10] i silnie rozgałęzionej[6], ale luźnej koronie, tworzonej przez cienkie, często przewisające pędy[10]. Pędy zazwyczaj są nagie i w dwojakiej postaci – trwałe i drewniejące oraz zielone, asymilacyjne, zrzucane zimą[6].
- Liście
- Drobne, łuskowate, gęsto dachówkowato osadzone na pędach, siedzące[6], czasem obejmujące łodygę (T. tetragyna) lub nawet pochwiaste (T. aphylla)[8], zwykle opadające na zimę[7][6]. W liściach znajdują się gruczołki wydzielające sól[6].
- Kwiaty
- Obupłciowe, rzadko jednopłciowe, drobne[6], ale bardzo liczne[7], zebrane w kłosowate grona, często tworzące szczytowe wiechy na zeszłorocznych lub tegorocznych pędach[6]. Kwiaty wsparte są jedną przysadką. Kielich złożony z 4 lub 5 działek, czasem mięśniejących, całobrzegich lub ząbkowanych. Płatki w liczbie odpowiadającej liczbie działek, trwałe (zasychają i stają się papierzaste[7]) lub odpadające po kwitnieniu[6]. Zwykle są różowe i osiągają ok. 3 mm długości, maksymalnie 6 mm[7]. Pręciki w liczbie 4–5 naprzeciwległe działkom kielicha lub bardzo liczne. Nitki pręcików zwykle wolne, pylniki kształtu sercowatego, pękają podłużnymi szczelinami. Zalążnia powstaje z 3 lub 4 owocolistków, ma kształt stożkowaty i zawiera liczne zalążki. Szyjki słupka są trzy lub cztery, zwieńczone są główkowatymi znamionami[6].
- Owoce
- Suche, stożkowate torebki otwierające się odosiowo, z bardzo drobnymi nasionami[6]. Nasiona z włoskami na jednym końcu[11].
Biologia i ekologia
Krzewy bardzo wytrzymałe na suszę, znaczne zasolenie gleby, zanieczyszczenie powietrza atmosferycznego. Wymagają stanowisk słonecznych, gleb lekkich, piaszczystych. W naturze rosną często w wyschniętych korytach rzek na glebach zasolonych[10]. Kwiaty zapylane są przez owady. Nasiona rozsiewane są przez wiatr[7].
Systematyka
- Pozycja systematyczna
Rodzaj z rodziny tamaryszkowatych (Tamaricaceae)[2].
- Wykaz gatunków[4]
- Tamarix africana Poir.
- Tamarix alii Qaiser
- Tamarix amplexicaulis Ehrenb.
- Tamarix androssowii Litv.
- Tamarix aphylla (L.) H.Karst. – tamaryszek bezlistny
- Tamarix aralensis Bunge
- Tamarix arborea (Sieber ex Ehrenb.) Bunge
- Tamarix arceuthoides Bunge – tamaryszek jałowcowaty
- Tamarix aucheriana (Decne. ex Walp.) B.R.Baum
- Tamarix austromongolica Nakai
- Tamarix baluchistanica Qaiser
- Tamarix boveana Bunge
- Tamarix brachystachys Bunge
- Tamarix canariensis Willd.
- Tamarix chinensis Lour. – tamaryszek chiński
- Tamarix dalmatica B.R.Baum
- Tamarix dioica Roxb. ex Roth
- Tamarix dubia Bunge
- Tamarix duezenlii Çakan & Ziel.
- Tamarix elongata Ledeb.
- Tamarix ericoides Rottler & Willd.
- Tamarix florida Bunge
- Tamarix gallica L. – tamaryszek francuski
- Tamarix gansuensis H.Z.Zhang ex P.Y.Zhang & M.T.Liu
- Tamarix gennessarensis Zohary
- Tamarix gracilis Willd.
- Tamarix hampeana Boiss. & Heldr.
- Tamarix hispida Willd.
- Tamarix hohenackeri Bunge
- Tamarix humboldtiana Akhani, Borsch & N.Samadi
- Tamarix indica Willd.
- Tamarix jintaensis P.Y.Zhang & M.T.Liu
- Tamarix jordanis Boiss.
- Tamarix karelinii Bunge
- Tamarix kasahorum Gorschk.
- Tamarix kermanensis B.R.Baum
- Tamarix komarovii Gorschk.
- Tamarix korolkowii Regel & Schmalh.
- Tamarix kotschyi Bunge
- Tamarix kutchensis B.V.Shetty & R.P.Pandey
- Tamarix laxa Willd.
- Tamarix leptopetala Bunge
- Tamarix leptostachya Bunge
- Tamarix litwinowii Gorschk.
- Tamarix macrocarpa (Ehrenb.) Bunge
- Tamarix mascatensis Bunge
- Tamarix meyeri Boiss.
- Tamarix minoa J.L.Villar, Turland, Juan, Gaskin, M.A.Alonso & M.B.Crespo
- Tamarix mongolica Nied.
- Tamarix negevensis Zohary
- Tamarix nilotica (Ehrenb.) Bunge
- Tamarix octandra Bunge
- Tamarix pakistanica Qaiser
- Tamarix palaestina Bertol.
- Tamarix parviflora DC.
- Tamarix passerinoides Delile ex Decne.
- Tamarix pycnocarpa DC.
- Tamarix ramosissima Ledeb. – tamaryszek rozgałęziony
- Tamarix rosea Bunge
- Tamarix sachensis P.Y.Zhang & M.T.Liu
- Tamarix salina Dyer
- Tamarix sarenensis Qaiser
- Tamarix senegalensis DC. – tamaryszek mannowy
- Tamarix smyrnensis Bunge
- Tamarix stricta Boiss.
- Tamarix sultanii Qaiser
- Tamarix szovitsiana Bunge
- Tamarix taklamakanensis M.T.Liu
- Tamarix tarimensis P.Y.Zhang & M.T.Liu
- Tamarix tenuissima Nakai
- Tamarix tetragyna Ehrenb.
- Tamarix tetrandra Pall. ex M.Bieb. – tamaryszek czteropręcikowy
- Tamarix usneoides E.Mey. ex Bunge
Zastosowanie
Ze względu na znoszenie gleb zasolonych i warunków pustynnych (gleb piaszczystych, suszy, zasypywania[11]) tamaryszki stosowane są w nasadzeniach wiatrochronnych na wybrzeżach i terenach pustynnych[7], sadzone są dla umacniania piasków[11]. Liczne gatunki uprawiane są jako rośliny ozdobne w ogrodach i terenach zieleni publicznej. Ze względu na pokrój i znoszenie cięcia – mogą być formowane w efektowne drzewka o płaczącym pokroju[7]. Do częściej uprawianych jako ozdobne należy tamaryszek chiński, którego pędy wykorzystywane są też w plecionkarstwie[5], oraz tamaryszek czteropręcikowy[11] i rozgałęziony (dwa ostatnie spotykane są najczęściej w Polsce[12]). Ze względu na ażurowe korony, drobne ulistnienie i różowe zabarwienie są cenione w do stosowania w zestawieniach kontrastowych. Są to też rośliny miododajne[12].
Galasy powstające na tarmaryszkach, cechujące się dużą zawartością taniny, stosowane są do garbowania skór owczych i kozich oraz barwienia ich na kolor różowy do purpurowego[11]. Także kora tamaryszków zawiera duże ilości taniny i jest wykorzystywana z tego powodu leczniczo. Na pędach tamaryszka mannowego T. senegalensis (syn. T. mannifera) ukłucia czerwców powodują powstawanie słodkiej wydzieliny zwanej manną, wykorzystywanej w medycynie ludowej[11] i utożsamianą z biblijną manną[13].
Kwiatostany tamaryszka bezlistnego wykorzystywane są jako ozdoba włosów przez kobiety w Indiach[11].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ a b Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Caryophyllales, [w:] Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2009-10-07] (ang.).
- ↑ Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-03-22].
- ↑ a b c Tamarix L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2021-06-25].
- ↑ a b c d e David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 903-904, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ a b c d e f g h i j k Tamarix Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-06-25].
- ↑ a b c d e f g h i j k l Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 1. Trees and shrubs. London: Macmillan, 2002, s. 146. ISBN 0-333-73003-8.
- ↑ a b c John F. Gaskin: Tamarix Linnaeus. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-06-25].
- ↑ Flowers in Israel. [dostęp 2015-01-27].
- ↑ a b c GeoffreyG. Burnie GeoffreyG. i inni, Botanica. Ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag GmbH, 2005, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134 .
- ↑ a b c d e f g Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe 1. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 50-51. ISBN 83-7079-779-2.
- ↑ a b WłodzimierzW. Seneta WłodzimierzW., Dendrologia, JakubJ. Dolatowski (red.), wyd. 2 popr. (nowe), Warszawa: Wydaw. Nauk. PWN, 1997, s. 414-415, ISBN 83-01-12099-1, OCLC 69314709 .
- ↑ Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.
- Britannica: plant/tamarisk, plant/salt-cedar
- БРЭ: 2377088
- SNL: tamarisk
- BioLib: 38911
- EoL: 60977
- Flora of China: 132255
- Flora of North America: 132255
- GBIF: 2874694
- identyfikator iNaturalist: 51305
- IPNI: 38986-1
- ITIS: 22303
- NCBI: 63084
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:326334-2
- Tela Botanica: 85538
- identyfikator Tropicos: 40009834
- USDA PLANTS: TAMAR2
- CoL: 7S9V