Trędownik
![]() Morfologia (trędownik bulwiasty) | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | astropodobne | ||
Rząd | jasnotowce | ||
Rodzina | trędownikowate | ||
Rodzaj | trędownik | ||
Nazwa systematyczna | |||
Scrophularia L. Sp. Pl. 619. 1753 | |||
Typ nomenklatoryczny | |||
Synonimy | |||
| |||
| |||
|
Trędownik (Scrophularia L.) – rodzaj roślin z rodziny trędownikowatych. Należy do niego ok. 290 gatunków[4]. Zasięg rodzaju obejmuje strefę umiarkowaną półkuli północnej. W Polsce rosną trzy gatunki rodzime z tego rodzaju i jeden przejściowo dziczejący.
Niektóre gatunki z tego rodzaju uprawiane są jako ozdobne (zwłaszcza trędownik uszkowaty S. auriculata) i wykorzystywane sa lokalnie jako rośliny lecznicze (np. trędownik bulwiasty S. nodosa)[5].
Naukowa nazwa rodzaju zachowana za określeniem użytym w średniowieczu przez Matthaeusa Silvaticusa, utworzonym z łacińskiego słowa scrofulae oznaczającym obrzęk, schorzenie gruczołów szyi oraz wole tj. chorób, które były leczone trędownikiem[6].
Zasięg geograficzny
Rodzaj jest rozpowszechniony w strefie umiarkowanej półkuli północnej. Jego przedstawiciele występują w Ameryce Północnej (od północnego Meksyku po południową Kanadę), w Europie (bez Islandii), w północnej Afryce (od Maroka po Erytreę oraz w Somalii) i w Azji bez jej południowo-wschodnich i północno-wschodnich krańców[4]. Centrum zróżnicowania stanowi region śródziemnomorski[7] oraz południowo-zachodnia Azja (Iran i Afganistan)[5].
- Gatunki flory Polski[8]
Pierwsza nazwa naukowa według listy krajowej[8], druga – obowiązująca według bazy taksonomicznej Plants of the World online (jeśli jest inna)[4]
- trędownik bulwiasty Scrophularia nodosa L.
- trędownik omszony Scrophularia scopolii Hoppe
- trędownik skrzydlaty Scrophularia umbrosa Dumort. ≡ Scrophularia oblongifolia Loisel.
- trędownik wiosenny Scrophularia vernalis L. – efemerofit
Morfologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d4/Scrophularia_nodosa_jfg1.jpg/220px-Scrophularia_nodosa_jfg1.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/ba/Scrophularia_umbrosa_sl6.jpg/220px-Scrophularia_umbrosa_sl6.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ef/Scrophularia_auriculata_kz05.jpg/220px-Scrophularia_auriculata_kz05.jpg)
- Pokrój
- Byliny i półkrzewy, rzadko rośliny jednoroczne[7].
- Liście
- Naprzeciwległe, czasem górne liście ułożone są skrętolegle[7]. Liście niepodzielone lub podzielone[9].
- Kwiaty
- Skupione w wierzchotki wyrastające w kątach liści lub szczytowo, ewentualnie w grona, wiechy, tyrsy, kłosy lub główki[7]. Kielich z 5 działkami zrośniętymi tylko u nasady[9]. Korona kwiatu dwuwargowa, z łatkami prosto wzniesionymi[7]. Dwie łatki tworzą wargę górną, trzy dolną. W dolnej części korona zwykle jest kubeczkowato rozdęta. Barwę ma najczęściej purpurowobrunatną lub żółtą[9]. Pręciki płodne są cztery, mniej lub bardziej dwusilne, schowane w rurce korony lub wystające, zwykle do niej przylegające. Oba pylniki są zrośnięte w jedną całość. Jeden pręcik zredukowany do postaci prątniczka. Zalążnia otoczona dyskiem miodnikowym. Szyjka słupka zwykle tak długa jak zalążnia lub od niej dłuższa, zwieńczona drobnym znamieniem[7].
- Owoce
- Torebki, zwykle kulisto-jajowate[9], podzielone na przegrody[7]. Otwierają się dwiema klapami, czasem dwudzielnymi[9]. Zawierają liczne, drobne nasiona[7]. Mają one kształt elipsoidalny, z podłużnymi żebrami i poprzecznymi marszczeniami na łupinie nasiennej[9].
Systematyka
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cb/Scrophularia_vernalis_03.jpg/220px-Scrophularia_vernalis_03.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1d/Scrophularia_scopolii_RF.jpg/220px-Scrophularia_scopolii_RF.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/82/Scrophularia_juratensis_16.jpg/220px-Scrophularia_juratensis_16.jpg)
- Pozycja systematyczna
Rodzaj z rodziny trędownikowatych (Scrophulariaceae)[2]. W obrębie rodziny zaliczany do plemienia Scrophularieae wspólnie z rodzajami: Antherothamnus, Nathaliella, Oreosolen i dziewanna Verbascum[10].
- Scrophularia aequilabris P.C.Tsoong
- Scrophularia aestivalis Griseb.
- Scrophularia alaschanica Batalin
- Scrophularia alata A.Gray
- Scrophularia alhagioides Attar & Joharchi
- Scrophularia alpestris J.Gay ex Benth.
- Scrophularia altaica Murray
- Scrophularia amadiyana Ghaz. & Haloob
- Scrophularia amana Lall
- Scrophularia amgunensis F.Schmidt
- Scrophularia amplexicaulis Benth.
- Scrophularia arguta Aiton
- Scrophularia atrata Pennell
- Scrophularia atroglandulosa Grau
- Scrophularia atropatana Grossh.
- Scrophularia attariae Ranjbar & Rahch.
- Scrophularia auriculata L. – trędownik uszkowaty
- Scrophularia azerbaijanica Grau
- Scrophularia badakhshanica Grau
- Scrophularia badghysi Botsch.
- Scrophularia bahorucana Zanoni
- Scrophularia bheriensis T.Yamaz.
- Scrophularia birmanica H.L.Li
- Scrophularia bitlisica Lall
- Scrophularia bosniaca Beck
- Scrophularia botryoides Grau
- Scrophularia botschanzevii Turak.
- Scrophularia buergeriana Miq.
- Scrophularia bulgarica (Stoj.) Peev
- Scrophularia cabulica Benth.
- Scrophularia californica Cham. & Schltdl.
- Scrophularia calliantha Webb & Berthel.
- Scrophularia calycina Benth.
- Scrophularia canescens Bong.
- Scrophularia canina L.
- Scrophularia capillaris Boiss. & Balansa
- Scrophularia carduchorum R.R.Mill
- Scrophularia catariifolia Boiss. & Heldr.
- Scrophularia charadzae Kem.-Nath.
- Scrophularia chasmophila W.W.Sm.
- Scrophularia chlorantha Kotschy & Boiss.
- Scrophularia chrysantha Jaub. & Spach – trędownik złocisty
- Scrophularia clematidifolia Eig
- Scrophularia cooperi R.R.Mill
- Scrophularia × costei Biau
- Scrophularia crassicaulis Boiss.
- Scrophularia crassipedunculata Attar & Joharchi
- Scrophularia crassiuscula Grau
- Scrophularia crenophila Boiss.
- Scrophularia cretacea Fisch. ex Spreng.
- Scrophularia cryptophila Boiss. & Heldr.
- Scrophularia czapandaghi B.Fedtsch.
- Scrophularia czernjakowskiana B.Fedtsch.
- Scrophularia decomposita Royle ex Benth.
- Scrophularia delavayi Franch.
- Scrophularia denaensis Attar
- Scrophularia densifolia Urb. & Ekman
- Scrophularia dentata Royle ex Benth.
- Scrophularia depauperata Boiss.
- Scrophularia deserti Delile
- Scrophularia desertorum (Munz) R.J.Shaw
- Scrophularia dianatnejadii Ranjbar & Rahch.
- Scrophularia diffusa Sommier & Levier
- Scrophularia diplodonta Franch.
- Scrophularia divaricata Ledeb.
- Scrophularia domingensis Urb.
- Scrophularia dshungarica Golosk. & Tzag.
- Scrophularia duplicatoserrata Makino
- Scrophularia edelbergii Rech.f.
- Scrophularia edgeworthii Benth.
- Scrophularia eggersii Urb.
- Scrophularia elatior Wall. ex Benn.
- Scrophularia elbursensis Bornm.
- Scrophularia elymaitica Mozaff.
- Scrophularia eriocalyx Emb. & Maire
- Scrophularia erzincanica R.R.Mill
- Scrophularia exilis Popl.
- Scrophularia fargesii Franch.
- Scrophularia fatmae Kandemir & Ilhan
- Scrophularia fedtschenkoi Gorschk.
- Scrophularia flava Grau
- Scrophularia floribunda Boiss. & Balansa
- Scrophularia fontqueri Ortega Oliv. & Devesa
- Scrophularia formosana H.L.Li
- Scrophularia frigida Boiss.
- Scrophularia frutescens L.
- Scrophularia galilaea Eig
- Scrophularia gaubae Bornm.
- Scrophularia ghahremanii Attar & Hamzehee
- Scrophularia glabella Botsch. & Junussov
- Scrophularia glabrata Aiton
- Scrophularia gontscharovii Gorschk.
- Scrophularia gorganica Rech.f.
- Scrophularia gracilis Blakelock
- Scrophularia grandiflora DC.
- Scrophularia granitica Klokov & Krasnova
- Scrophularia grayanoides M.Kikuchi
- Scrophularia gypsicola Hub.-Mor. & Lall
- Scrophularia haematantha Boiss. & Heldr.
- Scrophularia henryi Hemsl.
- Scrophularia herminii Hoffmanns. & Link
- Scrophularia heterophylla Willd.
- Scrophularia heucheriiflora Schrenk ex Fisch. & C.A.Mey.
- Scrophularia hierochuntina Boiss.
- Scrophularia hilbigii Jäger
- Scrophularia himalensis Royle ex Benth.
- Scrophularia hirta Lowe
- Scrophularia horizontalis Rech.f.
- Scrophularia hypericifolia Wydler
- Scrophularia hypsophila Hand.-Mazz.
- Scrophularia hyssopifolia Boiss. & Hausskn.
- Scrophularia ilwensis K.Koch
- Scrophularia imerethica Kem.-Nath.
- Scrophularia incisa Weinm.
- Scrophularia integrifolia Pavlov
- Scrophularia iranica Attar
- Scrophularia ispahanica Attar & Nowrouzi
- Scrophularia jafrii Khatoon & Qaiser
- Scrophularia jinii P.Li
- Scrophularia kabadianensis B.Fedtsch.
- Scrophularia kakudensis Franch.
- Scrophularia kamelinii Botsch. & Kurbanov
- Scrophularia kansuensis Batalin
- Scrophularia kermanica Ghahr. & Mirtadz.
- Scrophularia khorassanica Attar & Joharchi
- Scrophularia kiriloviana Schischk.
- Scrophularia kjurendaghi Botsch. & Kurbanov
- Scrophularia koeiei Rech.f.
- Scrophularia koelzii Pennell
- Scrophularia kollakii S.A.Ahmad
- Scrophularia kotschyana Benth.
- Scrophularia kurbanovii Botsch.
- Scrophularia kurdica Eig
- Scrophularia laevigata Vahl
- Scrophularia laevis Wooton & Standl.
- Scrophularia lanceolata Pursh
- Scrophularia landroveri Wendelbo
- Scrophularia laportifolia T.Yamaz.
- Scrophularia lateriflora Trautv.
- Scrophularia laxiflora Lange
- Scrophularia lepidota Boiss.
- Scrophularia leucoclada Bunge
- Scrophularia lhasaensis D.Y.Hong
- Scrophularia libanotica Boiss.
- Scrophularia lijangensis T.Yamaz.
- Scrophularia litvinovii B.Fedtsch.
- Scrophularia longiflora Benth.
- Scrophularia lowei Dalgaard
- Scrophularia lucida L.
- Scrophularia lucidaifolia Uzunh. & E.Doğan
- Scrophularia luridiflora Fisch. & C.A.Mey.
- Scrophularia macrantha Greene ex Stiefelh.
- Scrophularia macrobotrys Ledeb.
- Scrophularia macrocarpa P.C.Tsoong
- Scrophularia macrophylla Boiss.
- Scrophularia macrorrhyncha (Humbert, Litard. & Maire) Ibn Tattou
- Scrophularia maharluica Ranjbar & Rahch.
- Scrophularia mandarinorum Franch.
- Scrophularia mandshurica Maxim.
- Scrophularia mapienensis P.C.Tsoong
- Scrophularia marginata Boiss.
- Scrophularia marilandica L.
- Scrophularia megalantha Rech.f.
- Scrophularia mersinensis Lall
- Scrophularia mesopotamica Boiss.
- Scrophularia mexicana Mayfield & G.L.Nesom
- Scrophularia minima M.Bieb.
- Scrophularia minutiflora Pennell
- Scrophularia modesta Kitag.
- Scrophularia moellendorffii Maxim.
- Scrophularia mollis Sommier & Levier
- Scrophularia moniziana Menezes
- Scrophularia montana Wooton
- Scrophularia morisii Vals.
- Scrophularia multicaulis Turcz.
- Scrophularia musashiensis Bonati
- Scrophularia myriophylla Boiss. & Heldr.
- Scrophularia nabataeorum Eig
- Scrophularia nachitschevanica Grossh.
- Scrophularia nana Stiefelh.
- Scrophularia nankinensis P.C.Tsoong
- Scrophularia nervosa Benth.
- Scrophularia nikitinii Gorschk.
- Scrophularia ningpoensis Hemsl.
- Scrophularia nodosa L. – trędownik bulwiasty
- Scrophularia nudata Pennell
- Scrophularia nuraniae Tzag.
- Scrophularia oblongifolia Loisel. – trędownik skrzydlaty
- Scrophularia obtusa Edgew. ex Hook.f.
- Scrophularia olgae Grossh.
- Scrophularia olympica Boiss.
- Scrophularia omeri Khatoon & Qaiser
- Scrophularia orientalis L. – trędownik wschodni
- Scrophularia oxyrhyncha Coincy
- Scrophularia oxysepala Boiss.
- Scrophularia pallescens Lowe ex Menezes
- Scrophularia pamirica (O.Fedtsch.) Ivanina
- Scrophularia pamiroalaica Gorschk.
- Scrophularia paphlagonica R.R.Mill
- Scrophularia papyracea Attar
- Scrophularia parviflora Wooton & Standl.
- Scrophularia pauciflora Benth.
- Scrophularia pegaea Hand.-Mazz.
- Scrophularia peregrina L.
- Scrophularia petraea Aitch. & Hemsl.
- Scrophularia peyronii Post
- Scrophularia pinardii Boiss.
- Scrophularia pindicola Hausskn.
- Scrophularia pluriflora Urb. & Ekman
- Scrophularia polyantha Royle ex Benth.
- Scrophularia potaninii Ivanina
- Scrophularia prasiifolia Boiss. & Hausskn.
- Scrophularia pruinosa Boiss.
- Scrophularia przewalskii Batalin
- Scrophularia puberula Boiss.
- Scrophularia pulverulenta Boiss. & Noë
- Scrophularia pumilio Lall
- Scrophularia pyrenaica Benth. – trędownik pirenejski
- Scrophularia racemosa Lowe
- Scrophularia rechingeri Grau
- Scrophularia regelii Ivanina
- Scrophularia rimarum Bornm.
- Scrophularia × ritae Mateo
- Scrophularia robusta Pennell
- Scrophularia rodinii Hamidullah
- Scrophularia rostrata Boiss. & Buhse
- Scrophularia rosulata Stiefelh.
- Scrophularia rubricaulis Boiss.
- Scrophularia rudolfii F.O.Khass., Serekeeva & Kadyrov
- Scrophularia rupestris M.Bieb. ex Willd.
- Scrophularia ruprechtii Boiss.
- Scrophularia sambucifolia L.
- Scrophularia sangtodensis B.Fedtsch.
- Scrophularia sanguinea Grau
- Scrophularia scabiosifolia Benth.
- Scrophularia scariosa Boiss.
- Scrophularia schiraziana Attar & Hatami
- Scrophularia scoparia Pennell
- Scrophularia scopolii Hoppe ex Pers. – trędownik omszony
- Scrophularia scorodonia L.
- Scrophularia serratifolia Hub.-Mor. & Lall
- Scrophularia shulabadensis Attar & Hamzehee
- Scrophularia singularis Rech.f.
- Scrophularia smithii Hornem.
- Scrophularia sosnowskyi Kem.-Nath.
- Scrophularia souliei Franch.
- Scrophularia spicata Franch.
- Scrophularia spinulescens Hausskn. & Degen
- Scrophularia sprengeriana Sommier & Levier
- Scrophularia stenothyrsa Pennell
- Scrophularia stewartii Pennell
- Scrophularia striata Boiss.
- Scrophularia strizhoviae Abdusal.
- Scrophularia stylosa P.C.Tsoong
- Scrophularia subaequiloba Lall
- Scrophularia subaphylla Boiss.
- Scrophularia sublyrata Brot.
- Scrophularia subsessilis R.R.Mill
- Scrophularia suffruticosa Pennell
- Scrophularia sulaimanica S.A.Ahmad
- Scrophularia tadshikorum Gontsch.
- Scrophularia tagetifolia Boiss. & Hausskn.
- Scrophularia taihangshanensis C.S.Zhu & H.W.Yang
- Scrophularia takhtajanii Gabrieljan
- Scrophularia talassica Tzag.
- Scrophularia tanacetifolia Willd.
- Scrophularia tenuipes Coss. & Durieu
- Scrophularia thesioides Boiss. & Buhse
- Scrophularia tortuosissima Attar & Joharchi
- Scrophularia × towndrowii Druce
- Scrophularia trichopoda Boiss. & Balansa
- Scrophularia trifoliata L.
- Scrophularia tuerckheimii Urb.
- Scrophularia uniflora Richt. ex Stapf
- Scrophularia urticifolia Wall. ex Benth.
- Scrophularia valdesii Ortega Oliv. & Devesa
- Scrophularia valida Grau
- Scrophularia variegata M.Bieb.
- Scrophularia vernalis L. – trędownik wiosenny
- Scrophularia versicolor Boiss.
- Scrophularia viciosoi Ortega Oliv. & Devesa
- Scrophularia villosa Pennell
- Scrophularia vvedenskyi Bondarenko & Filatova
- Scrophularia wattii (Hook.f.) P.Li
- Scrophularia xanthoglossa Boiss.
- Scrophularia xylobasis Rech.f.
- Scrophularia xylorrhiza Boiss. & Hausskn.
- Scrophularia yoshimurae T.Yamaz.
- Scrophularia yunnanensis Franch.
- Scrophularia zuvandica Grossh.
- Scrophularia zvartiana Gabrieljan
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ a b Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-03-24] (ang.).
- ↑ Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-03-09].
- ↑ a b c d Scrophularia Tourn. ex L., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2023-02-11] .
- ↑ a b David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 843, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ MarianM. Rejewski MarianM., Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich, Warszawa 1996, s. 142, ISBN 83-05-12868-7 .
- ↑ a b c d e f g h Scrophularia Linnaeus, [w:] Flora of China [online], eFloras.org [dostęp 2023-02-11] .
- ↑ a b ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ. i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 163, ISBN 978-83-62975-45-7 .
- ↑ a b c d e f TadeuszT. Tacik TadeuszT., Scrophularia L., Trędownik, [w:] BogumiłB. Pawłowski (red.), Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. Tom X, Warszawa, Kraków: PAN, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1963, s. 255 .
- ↑ Genus Scrophularia L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2023-02-11].
- ↑ Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina botanica, 2008, s. 162. ISBN 978-83-925110-5-2.
- NKC: ph932533
- Britannica: plant/figwort
- БРЭ: 2671007
- SNL: Scrophularia
- Catalana: 0104871
- DSDE: brunrod