Trzmielina
![]() Owocująca trzmielina pospolita | |||||
Systematyka[1][2] | |||||
Domena | eukarionty | ||||
---|---|---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||||
Podkrólestwo | |||||
Nadgromada | |||||
Gromada | |||||
Podgromada | |||||
Nadklasa | okrytonasienne | ||||
Klasa | Magnoliopsida | ||||
Nadrząd | |||||
Rząd | dławiszowce | ||||
Rodzina | dławiszowate | ||||
Rodzaj | trzmielina | ||||
Nazwa systematyczna | |||||
Euonymus L. Sp. Pl. 197. 1753 | |||||
Typ nomenklatoryczny | |||||
Euonymus europaeus L.[3] | |||||
| |||||
| |||||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b5/Euonymus_verrucosa_2.jpg/220px-Euonymus_verrucosa_2.jpg)
Trzmielina (Euonymus L.) – rodzaj krzewów z rodziny dławiszowatych. Obejmuje 140 gatunków[4]. Rośliny te występują w strefie umiarkowanej półkuli północnej – w Ameryce Północnej, Europie, północno-zachodniej Afryce i w Azji, schodząc do strefy międzyzwrotnikowej w Ameryce Centralnej (na południu do Kostaryki), w południowo-wschodniej Azji sięgając do Nowej Gwinei i Queensland w Australii oraz na Madagaskarze[4] (tamtejsze rośliny bywają wyodrębniane jako Astrocassine[5]). Największe zróżnicowanie osiągają w Chinach, gdzie rośnie 90 gatunków, w tym 50 to endemity[6]. W Europie występują naturalnie cztery gatunki[5]. W Polsce dziko rosną dwa gatunki – trzmielina pospolita E. europaea i trzmielina brodawkowata E. verrucosa[7]. Rośliny te występują w lasach i zaroślach[8].
Liczne gatunki uprawiane są jako ozdobne (w Polsce ok. 20, choć w większości w kolekcjach)[9]. Szczególnie popularne są: trzmielina Fortune’a E. fortunei ze względu na zimozielone liście, płożący i pnący pokrój oraz liczne odmiany pstrolistne, trzmielina japońska E. japonicus także zimozielona i z pstrolistnymi odmianami, bywa uprawiana jako roślina pokojowa, trzmielina Maacka E. maacki[5]. Często uprawiane są dla jaskrawych owoców (zwłaszcza trzmielina szerokolistna E. latifolius i wielkoskrzydła E. macropterus, dla przebarwiających się na czerwono liści, dla oryginalnych, ozdobionych korkowatymi listewkami pędów (trzmielina oskrzydlona E. alatus)[9]. Korzenie trzmieliny brodawkowatej E. verrucosa i pospolitej E. europaea są ważnym surowcem do produkcji gutaperki[10]. Owoce i nasiona wielu gatunków są trujące[9], były wykorzystywane do usuwania wszy[5]. Z nasion trzmieliny pospolitej uzyskiwano jednak też żółty barwnik, którym barwiono masło. Pozyskiwano z nich także olej, a węgiel drzewny z tego gatunku wykorzystywano do wyrobu prochu[5]. Twarde, żółte drewno trzmielin wykorzystywane jest do wyrobu wrzecion, klawiszy, ćwieków, wykałaczek, smyczków[9][5].
Morfologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/14/Euonymus_carnosus_flower_2.jpg/220px-Euonymus_carnosus_flower_2.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2e/2021-11-07_Japanisches_Pfaffenh%C3%BCtchen%2C_Euonymus_japonicus%2C_Spindelstrauch%2C_Lindener_Berg%2C_Hannover%2C_Kolonie_Lindener_Alpen.jpg/220px-2021-11-07_Japanisches_Pfaffenh%C3%BCtchen%2C_Euonymus_japonicus%2C_Spindelstrauch%2C_Lindener_Berg%2C_Hannover%2C_Kolonie_Lindener_Alpen.jpg)
- Pokrój
- Krzewy i drzewa do 10 m wysokości, rzadko pnącza o pędach z czepnymi korzonkami przybyszowymi[8][9]. Pędy zwykle nagie, rzadko owłosione (E. velutinus). Obłe na przekroju, ale często też czterograniaste i nawet oskrzydlone – z korkowatymi listewkami, czasem z twardymi brodawkami[9].
- Liście
- Nakrzyżległe, rzadko skrętległe lub okółkowe, zimozielone lub sezonowe, z przylistkami[6]. Blaszki pojedyncze, lancetowate, eliptyczne, jajowate i odwrotnie jajowate, całobrzegie lub drobno piłkowane lub karbowane[9][6]. Jesienią przebarwiające się zwykle na czerwono[9].
- Kwiaty
- Obupłciowe[6], zwykle drobne – do 1 cm średnicy (większe do 2 cm tylko u E. grandiflorus)[9]. Zebrane są zwykle po kilka–kilkanaście w kwiatostany wierzchotkowe, rzadko rozwijają się pojedynczo, zawsze w kątach liści na tegorocznych odcinkach pędów[9]. Kwiaty są czterokrotne (pięciokrotne tylko u E. americanus)[9]. Kielicha brak[8]. Korona kwiatu składa się z płatków zwykle blado zabarwionych – białawych, zielonkawych, żółtawych do brunatnoróżowych i ciemnopurpurowych[9][6]. Pręciki wyrastają z krążka miodnikowego zrośniętego z zalążnią, czasem pylniki są siedzące[8], zwykle podłużne[6], żółte do purpurowych[9]. Zalążnia zwykle z czterech lub pięciu owocolistków, w każdej z komór z dwoma, rzadziej większą liczbą zalążków, zwieńczona jest krótką, pojedynczą szyjką słupka[8].
- Owoce
- Cztero- i pięciokomorowe torebki osiągające od 5 do 25 mm średnicy, często kuliste, ale też czasem z mniej lub bardziej widocznymi wcięciami między komorami, czasem brzegi komór dodatkowo wydatne z powodu skrzydełek. Torebki zwykle różowe do czerwonych, gładkie lub z wyrostkami, czasem nawet kolczastymi. Nasiona otoczone są częściowo lub w całości pomarańczową lub czerwoną osnówką[9].
Systematyka
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1d/W_nisikigi5051.jpg/220px-W_nisikigi5051.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/22/Euonymus_americanus_Trzmielina_ameryka%C5%84ska_2017-10-15_03.jpg/220px-Euonymus_americanus_Trzmielina_ameryka%C5%84ska_2017-10-15_03.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/ff/Euonymus_fortunei_Silver_Queen_2018-07-09_4538.jpg/220px-Euonymus_fortunei_Silver_Queen_2018-07-09_4538.jpg)
- Pozycja systematyczna
Rodzaj należący do podrodziny Celastroideae z rodziny dławiszowatych Celastraceae[11][2]. Rodzaj jest taksonem monofiletycznym pod warunkiem włączenia do niego gatunków z rodzaju Glyptopetalum. Tradycyjny podział rodzaju na 5 sekcji, bazujący na morfologii owoców, tylko częściowo potwierdzony został jako zgodny z filogenezą odczytaną na podstawie analiz molekularnych. Klad bazalny w obrębie rodzaju stanowią dwie grupy siostrzane odpowiadające sekcjom Melanocarya i Echinococcus (w tej drugiej zagnieżdżony jest gatunek E. bockii z sekcji Illicifolia). Pozostałe gatunki z trzech sekcji (Euonymus, Illicifolia i Kalonymus) są wymieszane w obrębie osobnej grupy. Jej klad bazalny tworzą gatunki z zagnieżdżonego tu rodzaju Glyptopetalum wraz z siostrzanym względem nich E. tingens[12].
- Euonymus acanthocarpus Franch.
- Euonymus acanthoxanthus Pit.
- Euonymus actinocarpus Loes.
- Euonymus aculeatus Hemsl.
- Euonymus aculeolus C.Y.Cheng ex J.S.Ma
- Euonymus acuminifolius Blakelock
- Euonymus alatus (Thunb.) Siebold – trzmielina oskrzydlona
- Euonymus americanus L. – trzmielina amerykańska
- Euonymus angulatus Wight
- Euonymus atropurpureus Jacq. – trzmielina purpurowa
- Euonymus attenuatus Wall. ex M.A.Lawson
- Euonymus australianus F.Muell.
- Euonymus baekdusanensis M.Kim
- Euonymus balansae Sprague
- Euonymus barberi Murugan & Manickam
- Euonymus benguetensis Merr.
- Euonymus benthamii Lundell
- Euonymus bockii Loes.
- Euonymus boninensis Koidz.
- Euonymus bullatus Wall. ex M.A.Lawson
- Euonymus carnosus Hemsl.
- Euonymus castaneifolius Ridl.
- Euonymus centidens H.Lév.
- Euonymus chengiae J.S.Ma
- Euonymus chenmoui W.C.Cheng
- Euonymus chiapensis Lundell
- Euonymus chloranthoides Y.C.Yang
- Euonymus chui Hand.-Mazz.
- Euonymus clivicola W.W.Sm.
- Euonymus cochinchinensis Pierre
- Euonymus contractus Sprague
- Euonymus cornutus Hemsl.
- Euonymus corymbosus Sprague & Bullock
- Euonymus costaricensis Standl.
- Euonymus crenulatus Wall. ex Wight & Arn.
- Euonymus darrisii Loes.
- Euonymus dichotomus B.Heyne ex Wall.
- Euonymus dielsianus Loes.
- Euonymus distichus H.Lév.
- Euonymus dolichopus Merr. ex J.S.Ma
- Euonymus eberhardtii Tardieu
- Euonymus echinatus Wall.
- Euonymus elaeodendroides Loes.
- Euonymus enantiophyllus (Donn.Sm.) Lundell
- Euonymus europaeus L. – trzmielina pospolita, t. zwyczajna
- Euonymus euscaphis Hand.-Mazz.
- Euonymus ficoides C.Y.Cheng ex J.S.Ma
- Euonymus fimbriatus Wall. – trzmielina zwisająca, t. orzęsiona
- Euonymus fortunei (Turcz.) Hand.-Mazz. – trzmielina Fortune’a, t. pnąca
- Euonymus frigidus Wall.
- Euonymus fusiformis R.Parker
- Euonymus gibber Hance
- Euonymus giraldii Loes.
- Euonymus glaber Roxb.
- Euonymus glandulosus (Merr.) Ding Hou
- Euonymus gracillimus Hemsl.
- Euonymus grandiflorus Wall. – trzmielina wielkokwiatowa
- Euonymus hainanensis W.Y.Chun & F.C.How
- Euonymus hamiltonianus Wall. – trzmielina Hamiltona
- Euonymus hemsleyanus Loes.
- Euonymus huae J.S.Ma
- Euonymus hukuangensis C.Y.Cheng ex J.S.Ma
- Euonymus hupehensis (Loes.) Loes.
- Euonymus impressus Blakelock
- Euonymus indicus B.Heyne ex Wall.
- Euonymus japonicus Thunb. – trzmielina japońska
- Euonymus jinyangensis C.Y.Chang
- Euonymus kachinensis Prain
- Euonymus kanyakumariensis Murugan & Manickam
- Euonymus kengmaensis C.Y.Cheng ex J.S.Ma
- Euonymus kweichowensis Chen H.Wang
- Euonymus lanceolatus Yatabe
- Euonymus latifolius (L.) Mill. – trzmielina szerokolistna, t. wielkoowocowa
- Euonymus lawsonii C.B.Clarke ex Prain
- Euonymus laxiflorus Champ. ex Benth.
- Euonymus leiophloeus Steven
- Euonymus lichiangensis W.W.Sm.
- Euonymus lucidus D.Don
- Euonymus lushanensis F.H.Chen & M.C.Wang
- Euonymus lutchuensis T.Itô
- Euonymus maackii Rupr. – trzmielina Maacka
- Euonymus macrocarpus Gamble ex Oliv.
- Euonymus macropterus Rupr. – trzmielina wielkoskrzydła
- Euonymus melananthus Franch. & Sav.
- Euonymus mengtseanus (Loes.) Sprague
- Euonymus mexicanus Benth.
- Euonymus microcarpus (Oliv. ex Loes.) Sprague
- Euonymus moluccensis Blakelock ex Ding Hou
- Euonymus myrianthus Hemsl.
- Euonymus nanoides Loes. & Rehder
- Euonymus nanus M.Bieb. – trzmielina niska
- Euonymus nitidus Benth.
- Euonymus obovatus Nutt. – trzmielina odwrotnie jajowata
- Euonymus occidentalis Nutt. ex Torr.
- Euonymus oxyphyllus Miq. – trzmielina ostrolistna
- Euonymus parasimilis C.Y.Cheng ex J.S.Ma
- Euonymus percoriaceus C.Y.Wu ex J.S.Ma
- Euonymus phellomanus Loes. – trzmielina korkowa
- Euonymus pittosporoides C.Y.Cheng ex J.S.Ma
- Euonymus pleurostylioides (Loes.) H.Perrier
- Euonymus potingensis Chun & F.C.How ex J.S.Ma
- Euonymus pseudovagans Pit.
- Euonymus recurvans Miq.
- Euonymus rehderianus Loes.
- Euonymus revolutus Wight
- Euonymus rothschuhii Loes.
- Euonymus sachalinensis (F.Schmidt) Maxim. – trzmielina płaskoogonkowa
- Euonymus salicifolius Loes.
- Euonymus sanguineus Loes. – trzmielina krwista
- Euonymus schensianus Maxim.
- Euonymus semenovii Regel & Herder
- Euonymus serratifolius Bedd.
- Euonymus sootepensis Craib
- Euonymus spraguei Hayata
- Euonymus subcordatus J.S.Ma
- Euonymus subsulcatus Prain
- Euonymus szechuanensis C.H.Wang
- Euonymus tashiroi Maxim.
- Euonymus tenuiserratus C.Y.Cheng ex J.S.Ma
- Euonymus ternifolius Hand.-Mazz.
- Euonymus theacola C.Y.Cheng ex T.L.Xu & Q.H.Chen.
- Euonymus theifolius Wall. ex M.A.Lawson
- Euonymus tibeticus W.W.Sm.
- Euonymus tingens Wall.
- Euonymus tonkinensis (Loes.) Loes.
- Euonymus tsoi Merr.
- Euonymus vaganoides C.Y.Cheng ex J.S.Ma
- Euonymus vagans Wall.
- Euonymus velutinus Fisch. & C.A.Mey. – trzmielina aksamitna
- Euonymus venosus Hemsl.
- Euonymus verrucocarpus C.Y.Cheng ex J.S.Ma
- Euonymus verrucosoides Loes. – trzmielina nibybrodawkowata
- Euonymus verrucosus Scop. – trzmielina brodawkowata
- Euonymus viburnoides Prain
- Euonymus walkeri Wight
- Euonymus wilsonii Sprague
- Euonymus wrayi King
- Euonymus wui J.S.Ma
- Euonymus yakushimensis Makino
- Euonymus yunnanensis Franch.
Nazewnictwo
Euonymus to starożytna nazwa grecka u Teofrasta z Eresos oznaczająca oleandra pospolitego. Powstała z przedrostka eu- oznaczającego „dobry, właściwy” oraz słowa ónoma oznaczającego „nazwę, imię”, co tłumaczone jest jako „roślina dobrego/właściwego imienia”. Nazwa ta przeniesiona została na trzmielinę przez Josepha Pittona de Tourneforta, najwyraźniej ironicznie/przewrotnie (ze względu na trujące właściwości). Nazwa utrzymana została przez Karola Linneusza[13], u którego w Species Plantarum zapisana została w postaci Evonymus[14]. W przeszłości obowiązywał taki zapis ortograficzny greckiego ευ jak w źródle nazwy lub oba warianty (eu- i ev-)[15]. Współcześnie, zgodnie z art. 60 międzynarodowego kodeksu nomenklatury botanicznej, obowiązuje zapis Euonymus[14].
Polska nazwa zwyczajowa dawniej to „montwa/mątwa”, „trzmiel/przmiel”, „trzmielina/przmielina”, „trzmielnica”[16], ujednolicona od początku XX wieku do „trzmielina”[17][9][7].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ a b Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2009-12-19] (ang.).
- ↑ Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-30].
- ↑ a b c d Euonymus L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-01-29].
- ↑ a b c d e f David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 350, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ a b c d e f Jin-shuang Ma, Michele Funston: Euonymus Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2022-01-29].
- ↑ a b ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ. i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 79, ISBN 978-83-62975-45-7 .
- ↑ a b c d e Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 1. Trees and shrubs. London: Macmillan, 2002, s. 336. ISBN 0-333-73003-8.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p Włodzimierz Seneta: Drzewa i krzewy liściaste. D-H. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1996, s. 85-111. ISBN 83-01-12029-0.
- ↑ JerzyJ. Michalak JerzyJ., Trzmielina. Krzew gutaperkowy, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1952, s. 5-7 .
- ↑ Genus Euonymus L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2022-01-29].
- ↑ Yan-NanY.N. Li Yan-NanY.N. i inni, Phylogeny of Euonymus inferred from molecular and morphological data, „Journal of Systematics and Evolution”, 52 (2), 2014, s. 149-160, DOI: 10.1111/jse.12068 [dostęp 2023-03-25] .
- ↑ MarianM. Rejewski MarianM., Pochodzenie łacińskich nazw roślin polskich, Warszawa 1996, s. 70, ISBN 83-05-12868-7 .
- ↑ a b Chapter VIII Orthography and gender of names. Section 1 Orthography. Article 60 [online], iapt-taxon.org [dostęp 2023-04-03] .
- ↑ G.G. Zijlstra G.G., J.J. Tolsma J.J., Proposal to Conserve the Spelling of 4618 Euonymus (Celastraceae), „Taxon”, 40 (1), 1991, s. 137-139, DOI: 10.2307/1222940, JSTOR: 1222940 [dostęp 2023-04-03] .
- ↑ Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich. Warszawa: 1894, s. 324-325.
- ↑ Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński, Bogumił Pawłowski: Rośliny polskie. Lwów, Warszawa: Książnica-Atlas, 1924, s. 221.
- Britannica: plant/Euonymus
- БРЭ: 1860068
- SNL: Euonymus
- Catalana: 0107209
- DSDE: benved