Wiązowiec (roślina)
![]() Morfologia (Celtis australis) | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | |||
Rząd | |||
Rodzina | konopiowate | ||
Rodzaj | wiązowiec | ||
Nazwa systematyczna | |||
Celtis L. Sp. Pl. 1043. 1 Mai 1753 | |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d5/Celtis_sinensis3.jpg/220px-Celtis_sinensis3.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/39/Celtis_reticulata_2.jpg/220px-Celtis_reticulata_2.jpg)
Wiązowiec, obrostnica[3] (Celtis L.) – rodzaj liczący około 60–70 gatunków drzew liściastych zaliczany do rodziny konopiowatych (Cannabaceae), przy czym dawniej (do XX wieku włącznie) klasyfikowany w obrębie wiązowatych (Ulmaceae). Przedstawiciele rodzaju występują na wszystkich kontynentach w strefie międzyzwrotnikowej, mniej liczni obecni są w strefach umiarkowanych o ciepłym klimacie[4][5]. W Europie południowej występują 4 gatunki, w Ameryce Północnej 6, w Azji wschodniej ok. 15[6]. Liczni przedstawiciele rodzaju po introdukcji poza ich rodzimy zasięg stali się uciążliwymi gatunkami inwazyjnymi, zwłaszcza w południowej Afryce i Australii[4]. W Polsce spotykany bywa wiązowiec zachodni (w okolicach upraw rozsiewa się i uznawany jest za zadomowionego już antropofita)[7], rzadziej i raczej tylko w kolekcjach inne gatunki[8].
Wiązowce dostarczają cenionego drewna, jadalnych owoców i uprawiane są jako mało wymagające drzewa cieniodajne.
Morfologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fc/Celtis_africana%2C_blomme%2C_Manie_van_der_Schijff_BT%2C_a.jpg/220px-Celtis_africana%2C_blomme%2C_Manie_van_der_Schijff_BT%2C_a.jpg)
- Pokrój
- Drzewa osiągające zwykle 10–25 m wysokości (najwięcej do 40 m – wiązowiec zachodni), niektóre gatunki rosną w formie krzewów[8]. Mają zwykle rozłożystą koronę[9]. Kora u gatunków euroazjatyckich jest długo gładka, u amerykańskich jest spękana i szorstka. Pędy są cienkie, nagie lub owłosione, pąki są drobne[8].
- Liście
- Skrętoległe, pojedyncze i ogonkowe, o długości 5–15 cm długości. Blaszka owalna, długo zaostrzona o równomiernie piłkowanych lub karbowanych brzegach, rzadziej całobrzega. Powierzchnia blaszki gładka lub szorstka[8]. Charakterystyczne dla rodzaju są zawsze trzy nerwy rozchodzące się od nasady liścia[10][8]. Jesienią liście przebarwiają się na żółto i opadają, rzadko liście są zimozielone[8].
- Kwiaty
- Drobne, zarówno jednopłciowe, jak i obupłciowe (rośliny są poligamiczno-jednopienne – na jednym drzewie rozwijać się mogą wszystkie rodzaje kwiatów)[8]. Kwiaty męskie zwykle rozwijają się w skupieniach, a kwiaty żeńskie pojedynczo. Okwiat tworzą 4 lub 5 działek kielicha – płatków korony brak. Pręcików jest tyle co listków okwiatu. Zalążnia jest pojedyncza, zwieńczona dwu lub czteroklapową szyjką słupka[6].
- Owoce
- Kuliste pestkowce o średnicy 6–12 mm, przeważnie jadalne – z cienką warstwą słodkiego miąższu. Dojrzałe mają barwę od pomarańczowej, poprzez purpurową do prawie czarnej[8].
Biologia i ekologia
Kwiaty wiązowców rozwijają się wiosną równocześnie z liśćmi[8] i zapylane są przez wiatr[6]. Owoce dojrzewają jesienią i utrzymują się na drzewach przez całą zimę. Stanowią ważne pożywienie dla ptaków i ssaków. Zresztą gęste korony drzew lub zarośla jakie tworzą wiązowce są często istotnym siedliskiem dla zwierząt. Ich drewno jest bardzo twarde i gładkie[6].
Wiązowce wykazują odporność na choroby, w tym holenderską chorobę wiązu[8], i zmiany klimatyczne[3]. Mają małe wymagania ekologiczne[8], są odporne na susze. W naturze rosną na terenach skalistych, często też wzdłuż rzek i strumieni[6].
Systematyka i pochodzenie
Rodzaj Celtis miał w Europie jeszcze w trzeciorzędzie znacznie większy zasięg, niż obecnie. Dowodzą tego znaleziska kopalnych liści z warstw iłów, napotykanych przy wydobywaniu węgla brunatnego. Liście te są znakomicie zachowane, dowodzą ponadto, że u schyłku trzeciorzędu klimat był znacznie łagodniejszy niż obecnie[10].
Rodzaj jest blisko spokrewniony z Aphananthe i Trema[6]. Jest najbardziej zróżnicowanym rodzajem tradycyjnie wyróżnianej podrodziny Celtoideae, która przez długi czas włączana była zwykle do rodziny wiązowatych Ulmaceae[11][12]. Badania molekularne dowiodły przynależności tej podrodziny do konopiowatych[13][14].
- Synonimy[15]
Momisia F. Dietr., Sparrea Hunz. & Dottori
- Pozycja systematyczna według Angiosperm Phylogeny Website (2001...)[2]
Należy do rodziny konopiowatych (Cannabaceae), która wraz z najbliżej spokrewnionymi rodzinami wiązowatych, pokrzywowatych i morwowatych należy do rzędu różowców (Rosales), a ten do kladu różowych w obrębie dwuliściennych właściwych.
- Celtis adolfi-friderici Engl.
- Celtis africana Burm.f.
- Celtis australis L. – wiązowiec południowy
- Celtis balansae Planch.
- Celtis berteroana Urb.
- Celtis bifida Leroy
- Celtis biondii Pamp. – wiązowiec Bionda
- Celtis boninensis Koidz.
- Celtis brasiliensis (Gardner) Planch.
- Celtis bungeana Blume – wiązowiec Bunge'a
- Celtis caucasica Willd. – wiązowiec kaukaski
- Celtis caudata Planch.
- Celtis cerasifera C.K.Schneid.
- Celtis chekiangensis C.C.Cheng
- Celtis chichape (Wedd.) Miq.
- Celtis conferta Planch.
- Celtis glabrata Steven ex Planch. – wiązowiec nagi
- Celtis gomphophylla Baker
- Celtis harperi Horne ex Baker
- Celtis hildebrandii Soepadmo
- Celtis hypoleuca Planch.
- Celtis iguanaea (Jacq.) Sarg.
- Celtis jamaicensis Planch.
- Celtis jessoensis Koidz. – wiązowiec jezoeński
- Celtis julianae C.K.Schneid. – wiązowiec Juliany
- Celtis koraiensis Nakai – wiązowiec koreański
- Celtis laevigata Willd. – wiązowiec całobrzegi
- Celtis latifolia (Blume) Planch.
- Celtis lindheimeri Engelm. ex K.Koch
- Celtis loxensis C.C.Berg
- Celtis luzonica Warb.
- Celtis madagascariensis Sattarian
- Celtis mauritiana Planch.
- Celtis mildbraedii Engl.
- Celtis neglecta Zi L.Chen & X.F.Jin
- Celtis occidentalis L. – wiązowiec zachodni
- Celtis orthocanthos Planch.
- Celtis pacifica Planch.
- Celtis pallida Torr.
- Celtis paniculata (Endl.) Planch.
- Celtis petenensis Lundell
- Celtis philippensis Blanco
- Celtis punctata (Urb. & Ekman) Urb. & Ekman
- Celtis reticulata Torr. – wiązowiec żyłkowany
- Celtis rigescens (Miq.) Planch.
- Celtis rubrovenia Elmer
- Celtis salomonensis Rech.
- Celtis schippii Standl.
- Celtis sinensis Pers. – wiązowiec chiński
- Celtis solenostigma Unwin
- Celtis spinosa Spreng.
- Celtis strychnoides Planch.
- Celtis tala Gillies ex Planch.
- Celtis tenuifolia Nutt. – wiązowiec cienkolistny
- Celtis tessmannii Rendle
- Celtis tetrandra Roxb.
- Celtis tikalana Lundell
- Celtis timorensis Span.
- Celtis toka (Forssk.) Hepper & J.R.I.Wood
- Celtis tournefortii Lam. – wiązowiec Tourneforta
- Celtis trinervia Lam.
- Celtis tupalangi Vassilcz.
- Celtis vandervoetiana C.K.Schneid.
- Celtis vitiensis A.C.Sm.
- Celtis zenkeri Engl.
Zastosowanie
Wiązowce dostarczają twardego i gładkiego drewna[6], cenionego zwłaszcza jako surowiec do wyrobu węgla drzewnego. Ich owoce są jadalne, a z kory wyrabia się żółty barwnik[4], papier i sznury[16]. Z nasion pozyskuje się olej wykorzystywany do wyrobu mydeł i lubrykantów[16]. Wiązowiec południowy jest uprawiany w krajach śródziemnomorskich jako cieniodajne drzewo przyuliczne[4]. Ze względu na smaczne owoce identyfikowany jest z drzewem lotosowym wspominanym przez Homera, jako pożywieniu Lotofagów, tak wspaniałym, że towarzysze Odyseusza zapomnieli o tęsknocie za domem[6]. Celtis zenkeri jest w Ghanie uważany za potężny fetysz[4]. Liczne gatunki uprawiane są jako ozdobne przy czym wiązowiec chiński ceniony jest w uprawie jako bonsai[4]. Cenione są przy tym bardziej ze względu na niewielkie wymagania, niżeli walory dekoracyjne[8].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ a b Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-01-21] (ang.).
- ↑ a b Barbara Petrozolin-Skowrońska: Encyklopedia popularna PWN. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998, s. 425. ISBN 83-7129-541-3.
- ↑ a b c d e f David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 177, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ a b Celtis L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2020-01-07].
- ↑ a b c d e f g h Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 1. Trees and shrubs. London: Macmillan, 2002, s. 163. ISBN 0-333-73003-8.
- ↑ ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ. i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 54, ISBN 978-83-62975-45-7 .
- ↑ a b c d e f g h i j k l m Włodzimierz Seneta: Drzewai krzewy liściaste. Tom II. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 88-95. ISBN 83-01-11074-0.
- ↑ Celtis Linnaeus. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-07-31].
- ↑ a b Bruno T. Kremer: Drzewa. Warszawa: Świat Książki, 1996, s. 148. ISBN 83-7129-141-8.
- ↑ Arthur Cronquist: An integrated system of classification of flowering plants. New York: Columbia University Press, 1981, s. 195. ISBN 0-231-03880-1.
- ↑ Armen Takhtajan: Flowering Plants. Springer, 2009, s. 25-26. ISBN 978-1-4020-9608-2.
- ↑ Song, B.-H., Wang, X.-Q., Li, F.-Z., and Hong, D.-Y. 2001. Further evidence for paraphyly of the Celtidaceae from the chloroplast gene matK. Plant Systematics and Evolution 228(1-2): 107-115.
- ↑ Sytsma, K. J., Morawetz, J., Pires, J. C., Nepokroeff, M., Conti, E., Zjhra, M., Hall, J. C., and Chase, M. W. 2002. Urticalean Rosids: circumscription, Rosid ancestry, and phylogenetics based on rbcL, trnL-F, and ndh-F sequences. American Journal of Botany 89 (9): 1531-1546.
- ↑ Celtis information from NPGS/GRIN. [dostęp 2010-02-15].
- ↑ a b Celtis Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-07-31].
- J9U: 987007530066105171
- Britannica: plant/hackberry
- БРЭ: 2047116
- SNL: Celtis
- DSDE: nældetræ
- EoL: 72119
- Flora of China: 105995
- Flora of North America: 105995
- GBIF: 2984479
- identyfikator iNaturalist: 54858
- IPNI: 40745-1
- ITIS: 19039
- NCBI: 13408
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:30002308-2
- Tela Botanica: 86116
- identyfikator Tropicos: 40003441
- USDA PLANTS: CELTI
- identyfikator taksonu Fossilworks: 53532
- CoL: 3K3G