Wolfgang Rihm
![]() | |||
Imię i nazwisko | Wolfgang Michael Rihm | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce urodzenia | 13 marca 1952 | ||
Pochodzenie | niemieckie | ||
Data i miejsce śmierci | 27 lipca 2024 | ||
Instrumenty | fortepian | ||
Gatunki | |||
Zawód | kompozytor, pedagog | ||
Odznaczenia | |||
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() | |||
|
Wolfgang Michael Rihm (ur. 13 marca 1952 w Karlsruhe[1][2], zm. 27 lipca 2024 w Ettlingen[3][4]) – niemiecki kompozytor i pedagog.
Autor ponad 500 utworów instrumentalnych, wokalnych i scenicznych, z których Jakob Lenz jest jedną z najczęściej wystawianych oper kameralnych na niemieckojęzycznych scenach operowych[2][5].
Życiorys
W 1968 rozpoczął naukę kompozycji u Eugena Wernera Welte w konserwatorium w Karlsruhe. W latach 1972–1973 studiował u Karlheinza Stockhausena w Kolonii, a następnie w latach 1973–1976 u Klausa Hubera w Hochschule für Musik we Fryburgu Bryzgowijskim oraz muzykologię u Hansa Heinricha Eggebrechta na fryburskim Uniwersytecie. Korzystał również z porad Wolfganga Fortnera i Humphreya Searle’a[1][2]. W 1979/1980 był stypendystą Deutsche Künstlerakademie (10-miesięczna rezydentura w Villi Massimo(inne języki) w Rzymie)[1].
W latach 1973–1978 był wykładowcą w konserwatorium (Staatliche Hochschule für Musik) w Karlsruhe, w 1985 objął katedrę kompozycji tej uczelni, jego uczniem był m.in. Dariusz Przybylski. Od 1978 regularnie wykładał też na Kursach Darmstadzkich[1][2]. Kompozytor rezydent Festiwalu w Lucernie(inne języki) (1997) i Festiwalu w Salzburgu (2000) oraz dyrektor artystyczny (latem 2016) i wykładowca Akademii Festiwalowej w Lucernie[5]. Oprócz zajęć dydaktycznych wygłasza liczne odczyty, pisze eseje i opracowania na tematy muzyczne[2].
W latach 1984–1989 był konsultantem artystycznym Deutsche Oper Berlin. Od 1982 był członkiem prezydium Deutscher Komponisten-Verband(inne języki), a od 1989 wchodził w skład Rady Nadzorczej Stowarzyszenia GEMA(inne języki)[5].
Życie prywatne
W 1998 zdiagnozowano u Rihma nowotwór, od 2016 choroba znacznie się nasiliła. W 2019 powstał godzinny film dokumentalny Das Vermächtnis[a][6] na temat jego „komponowania z rakiem” – jak to sam autoironicznie określił[7]. Film pokazuje kompozytora prywatnie – jego rozmowy z żoną Vereną i przemyślenia snute nad ulubionym jeziorem Ferma w pobliżu Karlsruhe. Towarzyszy też kompozytorowi w ryzykownej dla zdrowia podróży na Festiwal w Lucernie, ukazując jego niezłomność w kontynuowaniu, wbrew chorobie, działalności kompozytorskiej i pedagogicznej[8].
Twórczość
W początkowym okresie twórczości Rihm czerpał z różnych stylów i technik kompozytorskich, m.in. dodekafonii, serializmu, techniki mikrointerwałowej, punktualizmu. Nie stosował się jednak ściśle do zasad określonych w tych technikach, dając pierwszeństwo spontaniczności procesu twórczego[2][9]. Swobodnie łączył środki o różnej proweniencji, które urozmaicał i upraszczał[9] (np. poprzez frazy przypominające mowę[10]), przez co jego muzyka stawała się zrozumiała i czytelna[9][10]. W jego utworach dominowała epicka narracyjność i ekspresyjna dramaturgia osiągana przez harmoniczne kontrasty i wybuchowe kulminacje[2][9]. Charakterystyczne kompozycje tego okresu to Lichtzwang, na skrzypce i orkiestrę (1975–1976) oraz utwory orkiestrowe Morphonie (1972), Dis-Kontur (1974) i Sub-Kontur (1974–1975)[2].
W dziesięcioleciu 1980–1990 Rihm nadal stosował silne i nagłe kontrasty, jednak emocjonalną ekspresję zastąpiła funkcjonalność. Faktura stała się bardziej ekonomiczna, harmonia i barwa bardziej wyrafinowane, a motywy lakoniczne, z bardziej zagęszczoną narracją[2][9]. Ta redukcja środków, w tym zmniejszanie aparatu wykonawczego, spowodowała wzrost znaczenia muzyki kameralnej[9]. Powstały m.in. cykle utworów kameralnych Fremde Szenen I–III (1982–1984) i Chiffre I–VIII (1982–1988) oraz orkiestrowy Klangbeschreibung I–III (1982–1987) i Kein Firmament na orkiestrę kameralną (1988)[2].
W ostatnim, dojrzałym okresie Rihm ma tendencję do łączenia dotychczasowych osiągnięć[9]. Tworzy rodzaj matrycy formy i wypełnia ją za każdym razem nowym materiałem muzycznym. Ten proces może być kombinacją np. aranżacji, wariacji, parafrazy[2]. Jedną z takich matryc jest Et nunc II, na instrumenty dęte i perkusyjne (1993). Powracając do materiału wyjściowego po raz pierwszy, Rihm zaszczepił na nim partię fortepianu solo, tworząc rodzaj Konzertstück na fortepian, instrumenty dęte i perkusję, zatytułowany Sphere (1992–1994). W późniejszych przeróbkach ta sama matryca Et nunc II, zastosowana częściowo lub w całości, posłużyła jako podstawa dla 4-częściowego cyklu studiów orkiestrowych Vers une symphonie fleuve (1995–2000), pomyślanego jako „work in progress”[2][9].
Odznaczenia i nagrody
(na podstawie materiałów źródłowych[1][5])
Odznaczenia
- 1989 – Medal za Zasługi Orderu Zasługi RFN
- 2001 – Oficer Orderu Sztuki i Literatury
- 2004 – Order Zasługi Badenii-Wirtembergii
- 2011 – Krzyż Komandorski Orderu Zasługi RFN
- 2012 – order Pour le Mérite za zasługi w dziedzinie nauki i sztuki
- 2012 – Komandor Orderu Sztuki i Literatury
- 2014 – Bawarski Order Maksymiliana za Naukę i Sztukę
- 2014 – Krzyż Wielkiego Oficera Orderu Zasługi RFN
- 2015 – Honorowy Medal Prowincji Salzburg
Nagrody
- 1974 – Preis der Stadt Stuttgart
- 1975 – Preis der Stadt Mannheim
- 1978 – Berlin Kunstpreis Stipendium
- 1978 – Reinhold-Schneider-Preis
- 1978 – Kranichsteiner Musikpreis Darmstadt
- 1978 – Reinhold Schneider–Preis der Stadt Freiburg
- 1979 – stypendium miasta Hamburg
- 1979/1980 – stypendysta Deutsche Akademie Rom Villa Massimo
- 1981 – Nagroda Beethovenowska miasta Bonn
- 1983 – stypendium Cité internationale des arts w Paryżu
- 1984/1985 – stypendium Wissenschaftskolleg zu Berlin
- 1986 – Rolf-Liebermann-Preis za operę Hamletmaschine
- 1991 – Musikpreis der Stadt Duisburg
- 1997 – Prix de Composition Musical de la Fondation Prince Pierre de Monaco
- 1998 – Jacob Burckhardt–Preis der Johann Wolfgang von Goethe–Stiftung
- 2000 – Bach-Preis miasta Hamburg
- 2001 – nagroda Royal Philharmonic Society za Jagden und Formen
- 2003 – Ernst von Siemes Musikpreis
- 2010 – Złote Lwy na Biennale w Wenecji za całokształt twórczości
- 2014 – Robert Schumann Preis für Dichtung und Musik
- 2017 – Preis der Europäischen Kirchenmusik
Doktor honoris causa Wolnego Uniwersytetu Berlińskiego (1998) oraz członek honorowy wielu niemieckich uczelni artystycznych, a także Europejskiej Akademii Nauk i Sztuk Pięknych i Académie royale des sciences, des lettres et des beaux-arts de Belgique(inne języki).
Kompozycje
(na podstawie materiałów źródłowych[2][5][11][12])
Cykle
- Abgesangsszenen I–V, słowa F. Nitsche (1979–1981)
- Walzer I–II (1979–1986)
- Tutuguri I–IV (1980–1983)
- Fremde Szenen I–III (1982–1984)
- Chiffre-Zyklus I–VIII (1982–1988); I wyk. pol. Warszawska Jesień (1987)
- Klangbeschreibung I–III (1982–1987); III wyk. pol. Warszawska Jesień (1988)
- Unbenannt I–III (1986–1990)
- Music in memoriam Luigi Nono
- Cantus firmus – Studie (1990)
- Ricercare (zweiter Versuch) (1990)
- Abgewandt 2 (dritter Versuch) (1990)
- Umfassung (vierter Versuch) (1990–1985)
- La lugubre gondola/Das Eismeer (fünfter Versuch) (1992–1994)
- Séraphin
- Etude pour Séraphin (1991–1992)
- Séraphin: Versuch eines Theaters für Instrumente/Stimmen/... (1993–1994)
- Séraphin-Spuren (1996)
- Etude d’après Séraphin (1997)
- – Et nunc I-II (1992/1993)
- Sphère (1992–1994)
- Vers une symphonie fleuve I–IV (1994–2000)
- Über der Linie I–VII (1999–2006)
- Fetzen I–VIII (1999–2004)
- Sotto voce I–II (1999–2007)
- Verwandlung I–VI (2002–14)
Utwory sceniczne
- Faust und Yorick, opera kameralna do libretta wg J. Tardieu (1976)
- Jakob Lenz, opera kameralna do libretta wg G. Büchnera (1977–1978); wyst. pol. Warszawska Jesień, 1985
- Die Hamletmaschine, opera wg H. Müllera (1983–1986)
- Oedipus, opera wg Sofoklesa w przekł. F. Hölderlina (1986–1987)
- Die Eroberung von Mexico, opera wg A. Artauda (1987–1991)
- Dionizos, fantazja operowa do libretta kompozytora na podstawie tekstów F. Nietzschego (2009–2010)
Utwory orkiestrowe i z towarzyszeniem orkiestry
- I Symphonie (1970)
- Morphonie, na kwartet smyczkowy i wielką orkiestrę (1972)
- Dis-Kontur, na wielką orkiestrę (1974)
- Sub-Kontur, na orkiestrę (1974–1975)
- Lichtzwang, na skrzypce i orkiestrę, pamięci Paula Celana (1975–1976)
- II Symphonie (1975)
- III Symphonie (1976–1977)
- La musique creuse le ciel, na dwa fortepiany i orkiestrę (1977–1978)
- Monodram, na wiolonczelę i orkiestrę (1982–1983)
- Dies, na solistów, chór i orkiestrę (1984)
- Aufzeichnung: Dämmerung und Umriß, na wielką orkiestrę (1985)
- Kein Firmament, na orkiestrę kameralną (1988)
- La Lugubre gondola / Das Eismeer, na dwie grupy orkiestrowe i fortepian (1991)
- Gesungene Zeit, muzyka na skrzypce i orkiestrę (1991)
- IV Symphonie (1994)
- In-Schrift, na orkiestrę (1995)
- Styx und Lethe, na wiolonczelę i orkiestrę (1997–1998)
- Spiegel und Fluss, na orkiestrę (1999)
- Jagden und Formen na orkiestrę (1995–2001)
- Die Stücke des Sängers, na harfę i orkiestrę (2000–2001)
- Das Lesen der Schrift, na orkiestrę (2001–2002)
- Lichtes Spiel, Ein Sommerstück, na skrzypce i małą orkiestrę (2009)
- Will Sound More, na zespół (2011)
- Nähe fern 1, Nähe fern 2 na orkiestrę (2011)
- In-Schrift 2, na orkiestrę (2013)
- Gedicht des Malers, na skrzypce i orkiestrę (2014)
- Gruß-Moment 2, na orkiestrę (2016)
- Duo Concerto, na skrzypce, wiolonczelę i orkiestrę (2015)
- Concerto en Sol, na wiolonczelę i małą orkiestrę, dla Sol Gabetty (2018–2019)
Utwory wokalne i wokalno-instrumentalne
- Maximum est unum, na głosy solowe, chór, organy i orkiestrę do tekstów Mistrza Eckhardta i Mikołaja Kuzańczyka (1996)
- Deus Passus, na głosy solowe, chór i orkiestrę (1999–2000)
- Rilke:Vier Ge- dichte, na tenor i fortepian (2000)
- Lavant-Gesänge, na alt i fortepian (2000–2001)
- Astralis (Über die Linie III), na chór, wiolonczelę i kotły (2001)
- Sechs Gedichte von Friedrich Nietzsche, na baryton i fortepian (2001)
- Aria/Ariadne, na sopran i zespół instrumentalny (2001)
- Bildnis: Anakreon, Gedichte und Fragmente, na tenor, fortepian, harfę, klarnet i wiolonczelę (2004)
- Das Gehege, Eine nächtliche Szene, na sopran i orkiestrę (2005)
- Fremdes Licht, na sopran, skrzypce, klarnet i małą orkiestrę (2005)
- Akt und Tag, dwie etiudy na sopran i kwartet smyczkowy (2006)
- An Bálint, na recytatora i trio fortepianowe (2007)
- 4 späte Gedichte von Friedrich Rückert, na głos i fortepian (2008)
- Proserpina, monodram na sopran, chór i orkiestrę kameralną (2008)
- Drei Frauen, teatr muzyczny na sopran dramatyczny, tenor i orkiestrę (2001–2009)
- ET LUX, na kwartet wokalny i kwartet smyczkowy (2009)
Utwory kameralne
- I Streichquartett (1970)
- Tristesse d’une étoile, kwartet smyczkowy (1971)
- Paraphrase, na wiolonczelę, perkusję i fortepian (1972)
- Im Innersten. III Streichquartett (1976); wyk. pol. Warszawska Jesień (1996)
- IV Streichquartett (1979/1981); wyk. pol. Warszawska Jesień (1993)
- Quartettsatz. IX Streichquartett (1993)
- Pol-Kolchis-Nucleus, na zespół kameralny (1991–1996)
- X Streichquartett (1997)
- Concerto (Dithyrambe), na kwartet smyczkowy i orkiestrę (2000)
- Bonus, na zespół kameralny (2001)
- Triona skrzypce, klarnet i fortepian (2003)
- Canzona nuova, na pięć altówek (2006)
- XI Streichquartett(2010)
Publikacje
- 1997 – Wolfgang Rihm, Ulrich Mosch (red.). Ausgesprochen: Schriften und Gespräche. Winterthur: Amadeus Verlag. ISBN 3-7957-0395-6 (niem.)
- 2001 – Wolfgang Rihm, Reinhold Brinkmann. Musik Nachdenken: Reinhold Brinkmann und Wolfgang Rihm im Gespräch. Regensburg: ConBrio Verlag. ISBN 3-932581-47-4 (niem.)
- 2002 – Wolfgang Rihm, Ulrich Mosch (red.). Offene Enden: Denkbewegungen um und durch Musik. Munich: Hanser Verlag. ISBN 978-3-446-20142-2 (niem.)
Uwagi
Przypisy
- ↑ a b c d e Jabłoński 2004 ↓, s. 398.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m
Josef Häusler: Rihm, Wolfgang. [w:] Oxford Music Online. Grove Music Online [on-line]. 2005-07-20. [dostęp 2020-02-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-02-03)]. via Oxford University Press. (ang.).
- ↑ a, Ausnahmekomponist Wolfgang Rihm mit 72 Jahren gestorben [online], www.mz.de [dostęp 2024-07-27] (niem.).
- ↑ e, Musik - Komponist Wolfgang Rihm gestorben [online], Die Nachrichten [dostęp 2024-07-27] (niem.).
- ↑ a b c d e Wolfgang Rihm. [w:] Universal Edition [on-line]. [dostęp 2020-02-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-04-02)]. (ang. • niem.).
- ↑ a b Wolfgang Rihm – Das Vermächtnis (video). [w:] ADR Mediathek [on-line]. 2020-01-23. [dostęp 2020-02-03]. (niem.).
- ↑ Wolfgang Rihm: I'm composing with cancer. [w:] Slipped Disc [on-line]. 2020-01-28. [dostęp 2020-02-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-02-04)]. (ang.).
- ↑ Isabel Steppeler: Komponist Wolfgang Rihm ist nicht glücklich über SWR-Doku. [w:] Badische Neueste Nachrichten [on-line]. 2020-01-22. [dostęp 2020-02-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-02-03)]. (niem.).
- ↑ a b c d e f g h Jabłoński 2004 ↓, s. 400.
- ↑ a b Schaeffer 1990 ↓, s. 235.
- ↑ Wolfgang Rihm. [w:] Warszawska Jesień [on-line]. 2003. [dostęp 2020-02-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-02-03)]. (pol.).
- ↑ Jabłoński 2004 ↓, s. 399-400.
Bibliografia
- Maciej Jabłoński: Rihm Wolfgang. W: Encyklopedia muzyczna PWM. Elżbieta Dziębowska (red.). Wyd. I. T. 8: Pe–R część biograficzna. Kraków: PWM, 2004, s. 398-400. ISBN 83-224-0837-4. (pol.).
- Wolfgang Rihm. W: Bogusław Schaeffer: Kompozytorzy XX wieku. T. II. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1990, s. 234-236. ISBN 83-08-01859-9. (pol.).
- Encyklopedia muzyki. Andrzej Chodkowski (red.). Warszawa: PWN, 1995, s. 755. ISBN 83-01-11390-1. (pol.).
Linki zewnętrzne
- Wolfgang Rihm w bazie AllMusic (ang.)
- Wolfgang Rihm w bazie Discogs.com (ang.)
- Dyskografia Wolfganga Rihma w bazie MusicBrainz (ang.)
- Dyskografia w Naxos. (ang.).
- Wolfgang Rihm w bazie IMDb (ang.)
- Festiwal w Lucernie. (ang. • fr.).
- Akademia Festiwalu w Lucernie. [dostęp 2020-02-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-03-18)]. (ang. • fr.).
- p
- d
- e
- ISNI: 000000011442577X
- VIAF: 41814452
- LCCN: n80158645
- GND: 118803409
- NDL: 00989704
- LIBRIS: gdsvwt900971cbt
- BnF: 14785860v
- SUDOC: 080409997
- NLA: 35649110
- NKC: jn20031223025
- NTA: 073148857
- BIBSYS: 99039382
- CiNii: DA09350056
- Open Library: OL805014A
- PLWABN: 9810595472405606
- NUKAT: n2005123413
- J9U: 987007266999305171
- LNB: 000156486
- LIH: LNB:8lJ;=BU
- RISM: people/30074805
- PWN: 3967865
- Universalis: wolfgang-rihm
- БРЭ: 4595502
- NE.se: wolfgang-rihm
- Catalana: 0263033
- DSDE: Wolfgang_Rihm
- Hrvatska enciklopedija: 52855