Zamek w Sztumie
![]() | |||
![]() Skrzydło mieszkalne zamku w Sztumie | |||
Państwo |
| ||
---|---|---|---|
Województwo | |||
Miejscowość | Sztum | ||
Adres | ul. Galla Anonima 16, 82-400 Sztum | ||
Typ budynku | Zamek | ||
Styl architektoniczny | Gotyk | ||
Rozpoczęcie budowy | po 1377 | ||
Ukończenie budowy | pocz. XV w. | ||
Ważniejsze przebudowy | 1415–1420, | ||
Pierwszy właściciel | |||
Obecny właściciel | Muzeum Zamkowe w Malborku | ||
Położenie na mapie Sztumu ![]() | |||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||
Położenie na mapie województwa pomorskiego ![]() | |||
Położenie na mapie powiatu sztumskiego ![]() | |||
Położenie na mapie gminy Sztum ![]() | |||
![]() | |||
|
Zamek w Sztumie – średniowieczny zamek krzyżacki w Sztumie w województwie pomorskim położony nad Jeziorem Sztumskim (Zajezierskim), mieszczący się przy ulicy Galla Anonima. W przeszłości pełnił funkcje siedziby wójta zakonnego, a także rezydencji wielkiego mistrza, dostojników zakonu oraz zakonnych gości.
Historia
Zamek zbudowany w stylu gotyckim przez zakon krzyżacki po 1377 roku[1] na planie wielokąta z trzema wieżami. Z początkiem założenia wiąże się fundację fortalicium w Sztumie, której dokonał książę austriacki Albrecht III Długowłosy, po zbrojnej wyprawie u boku Winricha von Kniprode przeciwko pogańskim Żmudzinom i Litwinom w 1377 roku. Zamek budowano od 1380 do początku XV wieku[2]. Zamek był siedzibą wójta krzyżackiego i z uwagi na bliską odległość od Malborka bardzo częstym miejscem wypoczynku Wielkich Mistrzów Krzyżackich[2]. W 1410 po bitwie pod Grunwaldem przejęły go wojska polskie, a następnie odzyskały oddziały krzyżackie pod wodzą Heinricha von Plauena. Wówczas zniszczeniu uległa najwyższa, zachodnia wieża zamku.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/27/Zamek_w_Sztumie.jpg/240px-Zamek_w_Sztumie.jpg)
Podczas wojny trzynastoletniej w 1454 roku, sztumski zamek przeszedł w ręce pierwszego starosty, gubernatora Prus Jana Bażyńskiego. Wkrótce jednak wrócił we władanie Krzyżaków. Na mocy II pokoju toruńskiego stał się siedzibą polskich starostów, w latach 1468–1772, wśród których znaleźli się przedstawiciele rodu Bażyńskich, Czemów, Guldensternów i Bielińskich.
Zamek był zdobywany i okupowany podczas wojen polsko-szwedzkich w XVII wieku. Miał być schronieniem dla Gustawa II Adolfa po zwycięskiej dla Polski bitwy pod Trzcianą, a po rozejmie w Starym Targu tymczasowo trafił pod zarząd elektora brandenburskiego Jerzego Wilhelma. Licznych zniszczeń i grabieży dokonano podczas potopu szwedzkiego w latach 1655–1660. Mimo napraw prowadzonych przez siedemnastowiecznych starostów z rodziny Guldensternów, zamek zdobyty przez Szwedów po raz trzeci w 1703 roku, ulegał postępującej dewastacji.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0f/Sztum_1749.jpg/240px-Sztum_1749.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/91/Sztum_Castle_%284%29.jpg/240px-Sztum_Castle_%284%29.jpg)
W 1772 roku, w wyniku I rozbioru Polski, zamek przeszedł pod panowanie pruskie. Został wówczas częściowo rozebrany i zaadaptowany przez władze pruskie na siedzibę Zarządu Dóbr Skarbowych. W końcu XVIII i w XIX wieku rozebrano m.in. wieżę w narożu północno-wschodnim, część skrzydła wschodniego z dawnym domem wielkich mistrzów, budynki gospodarcze, skrzydło zachodnie, część murów wieży bramnej i bramy wjazdowej. Osuszono i zagospodarowano tereny dawnej fosy otaczającej zamek. Przebudowano skrzydło południowe na potrzeby intendentury i siedziby sądu. W 1824 roku sąd przeniesiono do skrzydła wschodniego.
Od lat sześćdziesiątych XIX wieku zamek stał się przedmiotem badań architektonicznych[3], na podstawie których powstały pierwsze opracowania[4]. W drugiej połowie lat sześćdziesiątych XIX wieku przebudowie uległo skrzydło południowe, a w północno-wschodniej części zamku wzniesiono budynki dla sądu, prokuratury, więzienia i mieszkań urzędników. Elewacjom skrzydła wschodniego nadano neogotyckie formy. Na przełomie XIX i XX wieku powstał wolnostojący dom mieszkalny dla kierownictwa i pracowników sądu, a w skrzydle południowym zamku umieszczono przytułek dla sierot fundacji Kalksteina, prowadzony przez siostry Katarzynki z Braniewa.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/26/Sztum%2C_Zamek_-_Sztumskie_Centrum_Kultury_-_fotopolska.eu_%28258741%29.jpg/600px-Sztum%2C_Zamek_-_Sztumskie_Centrum_Kultury_-_fotopolska.eu_%28258741%29.jpg)
Po II wojnie na zamku znajdował się sąd powiatowy i prokuratura. Od początku lat siedemdziesiątych funkcjonowało tu Muzeum Powiśla, a w latach dziewięćdziesiątych Sztumskie Centrum Kultury. Na przełomie 2017 i 2018 zamek w Sztumie stał się siedzibą oddziału Muzeum Zamkowego w Malborku[5].
Galeria
- Widok zamku od strony południowo-zachodniej
- Baszta w narożniku północno-zachodnim, tzw. wieża więzienna
- Ostrołukowe wnęki w przyziemiu przejazdu bramnego
Przypisy
- ↑ S. Jóźwiak, J. Trupinda, Zamek krzyżacki w Sztumie w świetle źródeł pisanych [w:] 600 lat Sztumu. Studia z dziejów miasta i parafii św. Anny, red. A. Starczewski, R. Biskup, Sztum 2017, s. 22–44
- ↑ a b ChristoferCh. Herrmann ChristoferCh., Mistrz Jan – architekt Pałacu Wielkich Mistrzów na zamku malborskim. "Oeuvre" i oryginalny styl wybitnego mistrza budowlanego działającego między 1375 a 1406 r., „Studia z Dziejów Średniowiecza” (26), 2023, s. 61–85, DOI: 10.26881/sds.2023.26.03, ISSN 2544-2562 [dostęp 2024-06-25] .
- ↑ RudolfR. Bergau RudolfR., Die Reste mittelalterlicher Baukunst in Stuhm, „Zeitschrift für Bauwesen”, 19, 1869, s. 405-414 .
- ↑ MaxM. Toeppen MaxM., Zur Baugeschichte der Ordens- und Bischofs-Schlösser in Preußen, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, 4, 1881, s. 83-127 .
- ↑ Zamek w Sztumie filią Muzeum w Malborku. W niedzielę przekazanie kluczy
Bibliografia
- Sławomir Jóźwiak, Janusz Trupinda: Zamek krzyżacki w Sztumie w średniowieczu w świetle źródeł pisanych [w:] 600 lat Sztumu: studia z dziejów miasta i parafii św. Anny / pod redakcją Radosława Biskupa i Andrzeja Starczewskiego, Wydawnictwo Bernardinum, Pelplin 2017, ISBN 978-83-8127-018-2.
Linki zewnętrzne
- Informacja o rejestrze zespołu zamkowego w PDF