Ayastefanos Rus Abidesi
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8b/Russian_Monument_San_Stefano_Ottoman_Postcard.jpg/220px-Russian_Monument_San_Stefano_Ottoman_Postcard.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a5/Russian_Monument_at_San_Stefano_interior.jpg/220px-Russian_Monument_at_San_Stefano_interior.jpg)
Ayastefanos Rus Abidesi, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nda ölen Rus askerlerinin anısına yaptırılmış anıttır. Şenlikköy'de Galitaria'da (eski Kalkıratya Köyü'nün hemen yanında) yapıldığı bilinen anıt bugün mevcut değildir.
Savaş sırasında ölen 5,000 civarında Rus askeri çok dağınık bir biçimde ve çeşitli mezarlıklarda gömüldü. Bunların gözetimi ve bakımı zor, hatta olanaksızdı. Rus hükûmeti soruna çözüm olarak dini gerekler için bir şapel eşliğinde mezarları bir kemik gömütlüğünde (ossuaire) birleştirmek isteğindeydi. Öneri, Osmanlı yönetimine iletildiğinde savaşın sonunda koşulları çok ağır bir barış antlaşmasını imzalamak zorunda kalmış olan Osmanlı hükûmeti tarafından teknik bir sorun olarak ele alınır ve antlaşmanın yapıldığı ve Rus ordusunun savaş sırasında konakladığı Ayastefanos'ta istenen arsa bulunur, Barutçubaşı ailesine ait arazinin satın alınmasına izin verilir.
Anıt Osmanlı Devleti tarafından Rus Devletine savaş tazminatı olarak yapılmıştır.
Yapımına 1895'te başlanan anıt ise önerinin amacını aşan bir biçimde ve boyutta gerçekleşti. Aslında Rus hükûmetince istenen, Rus zaferini simgeleyen bir anıtın dikilmesi idi. Gerçekleştirilen anıt, II. Abdülhamid'in itirazı üzerine varılan bir uzlaşmanın sonunda kabul edilen haliydi. Anıt, Rusya'nın İstanbul'daki askerî ataşesi Albay Peçkov tarafından yapılan taslak üzerine 3 yıldır İstanbul'da çalışmakta olan Rus mimar Bozarov tarafından tasarlanıp inşa edilmişti.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e2/Demolition_of_San_Stefano_%28Ayastenafos%29.jpg/220px-Demolition_of_San_Stefano_%28Ayastenafos%29.jpg)
I. Dünya Savaşı başladığında ve Rusya'ya savaş açıldığında 1877-1878 yenilgisinin anısını taşıdığı düşünülen yapıt 14 Kasım 1914 tarihinde yıkıldı. Enver Paşa, 1.Dünya Savaşının ilan edildiği ve bu anıtın utanç kaynağı olduğunu düşünerek Bayrampaşa'dan gelen bir birlik ile yıkımdan önce; çanı indirmiş ve Askeri Müze'ye göndermiş, binadaki eşya polis müdüriyetine teslim edilmiş. Bunlar arasında bilinen en önemli parça, yapının pirinç ve altın yaldızlı maketidir (Bu maket şu anda İstanbul Emniyet kayıtlarında gözükmesine rağmen, depolarında bulunmamaktadır). İkona ve benzeri dini eşyalar Rus rahiplere verildi. İstanbul Emniyet Müdürü yıkım hazırlıkları esnasında gelerek müdahale etmiş, ancak Enver Paşa'yı ikna edememiştir. Yıkıma ilişkin yazılı kaynaklardan son derece görkemli bir yapı olduğu, binanın iç yüzünde savaşta ölen askerlerin adlarının işlendiği nişlerin sıralandığı, Çar Nikola'nın gönderdiği saray ressamları Beyoğlu'ndaki Rus Büyükelçiliğinde 6 ay kalarak bu anıtın süslenmesi için çalışmışlardır, kemiklerin mahzenlere doldurulmuş olarak korunduğu, rahip ve muhafızlar için özel hacimlerin düzenlenmiş olduğu anlaşılmaktadır. Yıkım, on iki kâgir ayak tarafından taşındığı belirtilen son platforma yerleştirilen tahrip kalıplarıyla gerçekleştirilmiştir. Yıkılan yapı 3 ay gibi bir sürede yerinden kaldırılmıştır. Bakırköy ilçesinde Florya semti Şenlikköy mahallesinde bulunan yer, 1. Orduya bağlı Levazım birliği içerisinde yer almaktaydı, askeri bölge içinde Rus yapılarını andıran ve muhtemelen anıttan kalan parçalar ile yapılmış eski askeri yapılar yer almaktadır.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b9/Cross_from_russian_church_in_san_stefano.jpg/330px-Cross_from_russian_church_in_san_stefano.jpg)
Anıtın bulunduğu cadde manastır caddesi olarak geçmekte, bugün cumhuriyet caddesi olarak ismi değişmiştir. Anıtın etrafında ciddi bir peyzaj mevcuttu, anıttan eski adı ile Galitaria köyüne kadar olan kısım tamamen üzüm bağları ekiliydi. Eski adı ile Galitaria, şimdiki ismi ile Şenlikköy hayvancılık ve bağcılık ile meşhur bir Rum köyüydü, köyde anlatılan Ruslar ile anlatılan fevkalade fazla bilgi vardır.
Yıkım, Fuat Uzkınay adlı bir yedek subay tarafından Ayastefanos'taki Rus Abidesinin Yıkılışı adıyla filme alınmıştır. İlk Türk filmi olarak bilinen bu çekim halen kayıptır.
Abidenin inşası ve mahiyeti
Ayastefanos Rus Abidesi, 1877 ve 1878 yılları arasında Osmanlı İmparatorluğu ile Rus İmparatorluğu arasında yaşanan 93 Harbi'nin kazanan tarafı olan Rusya tarafından savaş sırasında ölen askerlerinin anısına ve zaferlerinin hatırasına dikilmiştir.[1][2] İlk olarak 1883 yılında 93 Harbi'ni sonlandıran antlaşmanın[3] imzalandığı yer olan Neriman Şah Köşkü'nün[4] yerinde dikilmesi planlanan[5] ve yapımı için 1890 yılında Osmanlı tarafına başvurulan[6] abidenin inşası Osmanlı halkı üzerinde kötü bir etki bırakacağının öngörülmesi nedeniyle uzun süre engellenmiştir.[5] Tarafların uzun süren anlaşmazlıkları sonucunda II. Abdülhamid'in girişimi ve Rus tarafının kendi askerlerinin defnedildiği mevcut mezarlıkların metruk halde olması nedenleriyle salt bir abide değil mezar, din ve hayır kurumu olarak inşa edilmesi konusunda anlaşılmıştır.[7][8] Ayrıca inşa yeri de Rusların ilk planladığı şekilde 93 Harbi sırasında ulaştıkları en uç nokta olan[9][7] Ayastefanos (günümüzde Yeşilköy) değil Kalitarya (günümüzde Şenlikköy) olarak belirlenmiştir.[10][11][12]
24 Nisan 1892 tarihinde Meclis-i Vükelâ tarafından onaylanan yapı inşasının ne zaman başladığı tam olarak bilinmemekle birlikte 20 Ocak 1893 ile 25 Haziran 1893 tarihleri arasında başlamış olduğu düşünülmektedir.[13] Kasım 1898'de tamamlanarak 18 Aralık 1898 tarihinde resmî açılış töreni yapılan[14][15] yapı anıtsal bir üslupla inşa edilmekle birlikte Rus askerlerin kemiklerinin muhafaza edildiği bir mezar-kilise olarak hizmet vermekteydi.[16][12][17] Osmanlı belgelerinde Rus mezarlığı ve teferruatı, Rus kilisesi, Rus manastırı gibi adlarla anılan yapıdan özellikle yıkılışının ardından "abide" olarak bahsedilmiştir.[16]
Abidenin yıkılışı ve filme çekilmesi
93 Harbi'nin sonlanmasından I. Dünya Savaşı'nın başlamasına kadar geçen süre içerisinde 19. yüzyıl başlarına görece durgun geçen Osmanlı-Rus ilişkileri bu süreç sonunda tekrar gerginleşmeye başlamıştır. Boğazları olası Rus tehdidine karşı güvenceye almak isteyen Osmanlı tarafının Dahiliye Nazırı Talat Paşa kanalıyla Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Sazonov'a ittifak teklif etmelerine karşın olumlu cevap alamamaları, Britanya İmparatorluğu'nun Osmanlı donanmasına teslim etmesi gereken Reşadiye ve Sultan Osman zırhlılarına el koyması gibi etmenler Osmanlı'yı Alman İmparatorluğu ile ittifak yapmaya itmiştir.[18][19] Avrupa'daki kutuplaşmalar sonunda İttifak Devletleri içerisinde yer alan Osmanlı İmparatorluğu ile İtilaf Devletleri içerisinde yer alan Rusya I. Dünya Savaşı'nın farklı taraflarında bulunmuş ve ilişkiler tamamen kopmuştur.[18][20][21]
I. Dünya Savaşı'na giden süreçte iki ülke ilişkilerinin bozulmasıyla birlikte basında Rus zafer anıtı niteliği taşıyan bu yapının yıkılmasının gerekliliğine dair yazılar yer almaya başlamıştır.[22] İstanbul Ansiklopedisi'nde, bu konudaki ilk yazının Aka Gündüz tarafından yazıldığı aktarılmaktadır.[21] Ayrıca Tanin, Turan gibi yüksek tirajlı yayınlarda da abidenin yıkılması yönünde yazılar kaleme alınmıştır.[23] 11 Kasım 1914 tarihinde Osmanlı'nın Rusya ve müttefiklerine savaş ilan etmesini[24][25] takiben iktidardaki İttihat ve Terakki Dahiliye Nazırı Talat Paşa'nın deyimiyle "harbi popüler hale getirmek" amacıyla propagandaya girişilmiştir.[26][27] Basındaki propagandanın yanı sıra bunun bir parçası olarak[20] 14 Kasım 1914'te Britanya, Fransa ve Rusya'ya cihat ilan edilmiş; cihat hutbesinin Fatih Camii'nde okunmasını takiben galeyena gelen halk tarafından[6] İstanbul sokaklarında Fransız, İngiliz ve Ruslara ait yerler yağmalanarak harap edilmiş[21], Rusların 93 Harbi'ndeki üstünlüğünün simgesi olan ve dönem Osmanlı gazeteleri tarafından utanç kaynağı olarak gösterilen[8][28] Ayastefanos Rus Abidesi de tahrip edilen yapılardan olmuştur.[29] Gazeteler, yıkımı izleyenlerin hatıratları ve resmî kaynaklar arasında abidenin yıkım aşamasına dair farklı anlatımlar olmakla beraber[12] yıkımın nihai olarak 27. Süvari Alayı tarafından çan kulesinin dinamitlenerek gerçekleştirildiği konusunda kaynaklar hemfikirdir.[30][7] Abidenin kaidesi dahil tüm kompleksin yıkılması ise üç ay kadar sürmüştür.[7][31][28]
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ad/Tez%C3%A2h%C3%BCr%C3%A2t-%C4%B1_Milliye.png/270px-Tez%C3%A2h%C3%BCr%C3%A2t-%C4%B1_Milliye.png)
Abidenin yıkılması konusu aylar öncesinden konuşulmaya başlanmış, yıkımın devlet adına propaganda aracı olarak kullanılmak niyetiyle fotoğraflanması ve filme alınması planlanmıştır.[32][26] Ordu adına Sadi Bey, Tanin gazetesi adına Ali Enis Bey, Photographie Resna adına Rahmizâde Bâhâeddin ve Tasvîr-i Efkâr gazetesi adına ismi bilinmeyen bir fotoğrafçı abidenin yıkımını fotoğraflarla belgelemişlerdir.[33][20][34][21] Ayrıca yıkılışın filme alınması için müttefik Avusturya-Macaristan menşeili Sascha-Meßter-Film ile anlaşılmış[30][12] ancak savaş ilanı sonrası halk arasında yükselen ulusal duygular dikkate alınarak son anda filmi çekecek kişinin Müslüman Türk olması şartı getirilmiştir.[32][35] Orduya katılmadan önce film göstericisi olarak çalışan, 11 Ağustos 1914'te askere alınan ve yedek subay olarak görev yapan Fuat Bey filmi çekmeye en uygun kişi olarak görülmüştür.[36][37][38][9] Göstericiyi kullanmayı bilmesine karşın daha önce hiç alıcı kullanmamış olan Fuat Bey'e şirketin itiraz etmesine karşın birkaç saat boyunca makineyi nasıl kullanacağı öğretilmiş, gerçekleştirilen kısa bir deneme çekiminde başarılı olunca şirketin de onay vermesiyle[9][39][40] abidenin yıkılışı Fuat Bey tarafından 14 Kasım 1914 Cumartesi günü saat 8.30'da[41] 150 metrelik filme siyah-beyaz olarak çekilmiştir.[37][38][42][43]
Budapeşte'de banyo edilen film kamuoyuna ilk kez Sinema Haberleri gazetesinin 30 Kasım 1914 tarihli sayısında "Tezâhürât-ı Milliye – Moskof Âbidesinin Tahribi Ali Efendi Sinemasında" başlığı ile duyurulmuştur.[44] Aynı ilan peş peşe beş sayı boyunca yayınlanmış ve film ilk kez 25 veya 26 Aralık tarihinde Sirkeci'deki Ali Efendi Sinemasında Moskof Heykelinin Tahribi adıyla gösterilmiştir.[45][46] Bu tarihler 25 Aralık tarihli İkdam ve 26 Aralık tarihli Tasfîr-i Efkâr gazetelerinde film hakkında "bugünden itibaren gösterilecektir" şeklinde bilgi verilmesinden yola çıkarak ortaya çıkarılmış, film en fazla dört gün gösterimde kalmıştır.[45] Günümüzde Ayastefanos'taki Rus Abidesinin Yıkılışı olarak bilinen bu belgesel film Türk sinemasının başlangıç noktası olarak kabul edilse de gösterime girdiği günlerde kamuoyunda heyecan oluşturmamış ve kayda değer bir gişe yapmamıştır.[44][47][48] Sinema Haberleri'ndeki metne dayanarak filmin yapımcısı konusunda da çıkarımlar yapan İsmail Arda Odabaşı; Ali Efendi Sinemasının yayın organı durumundaki gazetenin filmi duyururken kullandığı "...şerit sinemamıza aittir." ifadesinden yola çıkmış, sinemanın diğer filmlerde bu ibareyi kullanmamasına ve Fuat Bey'in sinemanın ortaklarından olmasına dikkat çekmiş, filmin yapımcısının geleneksel kabul olan Osmanlı ordusu değil Ali Efendi Sineması olduğunu savunmuştur.[44]
Notlar
- ^ Duyurunun tam metni şu şekildedir: "İslamiyet düşmanı devletlere karşı cihat ilanını tebcilen Fatih Cami-i Şerifi havalisinde tertip edilen tezahürat-ı milliyenin birçok safahatı ile Ayastefanos civarında Moskoflar tarafından vaktiyle dikilmiş olan heykel-i mel'unun tahribine müteallik birçok menâzır (Ali Efendi Sineması) muktedir operatörü Ali Fuat Bey ile Mösyö Mordo tarafından pek büyük fedakârlık ihtiyariyle şeritlere alınmış ve icra kılınan ameliyat muvaffakiyetle neticelenmiştir. Devolopman edilmek üzere Budapeşte'ye gönderilen mezkur şeritlerin birkaç güne kadar şehrimize vürut ve ilk defa olarak Ali Efendi Sinemasında gösterileceği muhterem ve kadirşinas halkımıza tebşir olunur."
Kaynakça
- Özel
- ^ Kaya Mutlu, Dilek (Ocak 2007). "The Russian Monument at Ayastefanos (San Stefano): Between Defeat and Revenge, Remembering and Forgetting". Middle Eastern Studies (İngilizce), 41. Taylor & Francis. ss. 75-86. doi:10.1080/00263200601079682. ISSN 0026-3206.
- ^ Koçu 1960, s. 1499.
- ^ Holland, Thomas Erskine (1885). "The European Concert in the Eastern Question and Other Public Acts" (İngilizce). Oxford: Clarendon Press. ss. 335-348. Erişim tarihi: 4 Mart 2013.
- ^ Tuna, Turgay. "Fenerden Levantenlere, Eski Evlerden Mimarlara: Yeşilköy". Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi. 24 Ekim 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Nisan 2016.
- ^ a b Denktaş 2011, s. 20.
- ^ a b Çuluk, Sinan (Nisan 2017). "Yeşilköy'de yıkılan meşhur Rus anıtı tekrar yapılacak mı?". #tarih, 35. İstanbul: Kafa Grup. ss. 28-33. ISSN 2148-547X.
- ^ a b c d Özön 2013, s. 50.
- ^ a b Evren 2014, s. 44.
- ^ a b c Teksoy 2005, s. 55.
- ^ Denktaş 2011, s. 29.
- ^ Evren 2014, s. 46.
- ^ a b c d "Ayastefanos Rus Anıtı". Haber Revizyon Dergisi. 6 Ağustos 2014. 7 Kasım 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Nisan 2016.
- ^ Denktaş 2011, s. 30.
- ^ Denktaş 2011, s. 33.
- ^ Denktaş 2011, s. 34.
- ^ a b Denktaş 2011, s. 1.
- ^ Özön 1970, s. 8.
- ^ a b Denktaş 2011, s. 84.
- ^ Perinçek, Mehmet (Ağustos 2009). "Dünya Savaşının Arifesinde Osmanlı-Rus Cemiyeti". Toplumsal Tarih, 188. Tarih Vakfı Yurt Yayınları. ss. 84-89. ISSN 1300-7025.
- ^ a b c Evren 2014, s. 45.
- ^ a b c d Koçu 1960, s. 1500.
- ^ Özön 1970, s. 10.
- ^ Denktaş 2011, s. 86.
- ^ Aybars, Ergün (1984). Türkiye Cumhuriyeti Tarihi. 1. İzmir: Ege Üniversitesi Basımevi. ss. 61-70.
- ^ "Osmanlı İmparatorluğu'nun I. Dünya Harbine Girişi ve Çarpıştığı Cepheler". Türk Tarih Kurumu. 26 Nisan 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Nisan 2016.
- ^ a b Evren 2014, s. 40.
- ^ Özuyar 1999, s. 122.
- ^ a b Özuyar 1999, s. 123.
- ^ Denktaş 2011, s. 85.
- ^ a b Denktaş 2011, s. 93.
- ^ Evren 2014, s. 49.
- ^ a b Özön 2013, s. 51.
- ^ Denktaş 2011, s. 88.
- ^ Margulies, Roni (Ocak 1994). "Ayastefanos [Yeşilköy]'taki Rus Kilise Abidesi'nin Yıkılışı". Toplumsal Tarih, 1. s. 41.
- ^ Evren 2014, s. 50.
- ^ Özgüç, Agâh (2012). "Ayastefanos'taki Rus Abidesinin Hedmi (Yıkılışı)". Ansiklopedik Türk Filmleri Sözlüğü. İstanbul: Horizon International. s. 21. ISBN 9786056172250.
- ^ a b Scognamillo, Giovanni (1990). Türk Sinema Tarihi. 1 (2 bas.). İstanbul: Metis Yayınları. s. 21. ISBN 975765034X.
- ^ a b Scognamillo 2003, s. 24.
- ^ Scognamillo 2003, s. 23.
- ^ Kaplan, Yusuf (2008). "Türk Sineması". Nowell-Smith, Geoffrey (Ed.). Dünya Sinema Tarihi (2 bas.). İstanbul: Kabalcı Yayınevi. s. 740. ISBN 9758240714.
- ^ Tilgen, Nurullah (Temmuz 1953). "Türk Filmciliği, Dünden Bugüne 1914-1953". Yıldız. 2 (30). s. 16. 10 Haziran 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Nisan 2016.
- ^ "Türk Sineması 89 Yaşında". Kamera Arkası. 8 Mayıs 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Nisan 2016.
- ^ "Ayastefanos Anıtının Yıkılışı". Kamera Arkası. 7 Mayıs 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Nisan 2016.
- ^ a b c Odabaşı, İ. Arda (Kış 2018). "Ayastefanos Filminin Yapımcısı ve Gösterim Programı (Ayastefanos Filmi Hakkında Yeni Bilgiler II)". Müteferrika, 54. İstanbul: Müteferrika Yayınları. ss. 135-144. ISSN 1300-6479.
- ^ a b Odabaşı, İ. Arda (Yaz 2018). "Ayastefanos Filmi Hakkında Yeni Bilgiler ve Sinema Haberleri Gazetesi". Müteferrika, 53. İstanbul: Müteferrika Yayınları. ss. 93-104. ISSN 1300-6479.
- ^ Odabaşı, İ. Arda (Nisan 2017). "Osmanlı/Türk Sinemasında İlk Kurmaca Filmler ve İlk Sinema Eleştirileri (I)". Toplumsal Tarih, 280. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları. ss. 66-73. ISSN 1300-7025.
- ^ Özgüç, Agâh (1988). Kronolojik Türk Sinema Tarihi 1914-1918. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Güzel Sanatlar Genel Müdürlüğü Sinema Dairesi Başkanlığı. s. 7.
- ^ "Türk sinemasının 90 yıllık serüveni". Hürriyet. 12 Kasım 2004. 24 Nisan 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Nisan 2016.
- Genel
- Evren, Burçak (2014), Türk Sinemasının 100 Yılı, İstanbul: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, ISBN 9786056335204
- Evren, Burçak (2014), Türk Sinemasının 100 Yılı, İstanbul: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, ISBN 9786056335204
- Denktaş, Ertunç (Haziran 2011), Ayastefanos Rus Anıtı (1898-1914), Ankara: İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü
- Koçu, Reşad Ekrem (1960), Ayastefanos Rus Âbidesi, İstanbul: İstanbul Ansiklopedisi
- Özön, Nijat (1970), Fuat Uzkınay, İstanbul: Türk Sinematek Derneği Yayınları
- Özön, Nijat (2013), Türk Sineması Tarihi (4 bas.), İstanbul: Doruk Yayınları, ISBN 9789755535180
- Özuyar, Ali (1999), Sinemanın Osmanlıca Serüveni, Ankara: Öteki Yayınevi, ISBN 9755841210
- Scognamillo, Giovanni (2003), Türk Sinema Tarihi (2 bas.), İstanbul: Kabalcı Yayınevi, ISBN 9757942855
- Teksoy, Rekin (2005), Rekin Teksoy'un Sinema Tarihi (2 bas.), İstanbul: Oğlak Yayınları, ISBN 9753294999