Muş (il)
Muş | |
---|---|
![]() | |
![]() İlin Türkiye'deki konumu | |
![]() İl sınırları haritası | |
Ülke | Türkiye |
Coğrafi bölge | Doğu Anadolu Bölgesi |
İdare | |
• Vali | Avni Çakır[1] |
Yüzölçümü | |
• Toplam | 8.650 km² |
Nüfus [2] | |
• Toplam | 411.216 |
• Kır | 250.328 |
• Şehir | 160888 |
Zaman dilimi | UTC+03.00 (TSİ) |
İl alan kodu | 436 |
İl plaka kodu | 49 |
Resmî site mus.gov.tr mus.bel.tr |
Muş, Türkiye'nin Doğu Anadolu Bölgesi'nin Yukarı Murat-Van Bölümü'nde yer alan bir ildir.
Merkez, Bulanık, Malazgirt, Varto, Hasköy ve Korkut ilçeleri ile birlikte, Muş ilinin nüfusu 411.117'dir. (2020 sonu)[3] Geçimini genellikle tarım ve hayvancılık ile sağlayan halkın büyük bir bölümü köylerde ikamet etmektedir. İl merkezinin denizden yüksekliği 1334 metredir.
İklim
Bölgenin denize uzak ve yüksek olması nedeniyle karasal iklimin etkisi görülür. Çok geniş bir bölge olması ve yükseklik farklarına bağlı olarak iklim özellikleri farklılaşır.
Ekonomi
Başlıca geçim kaynağı tarım ve hayvancılıktır. Kentte pek çok fabrika da mevcuttur.
Yönetim
İllerde protokolde ilk sırada yer alan Vali, merkezi yönetimi temsil eder ve Cumhurbaşkanı tarafından atanır. Büyükşehir dışındaki illerde yerel yönetim, şehirler düzeyindedir. Belediye Başkanı, belediye sınırları içinde kalan seçmenin oy çokluğu ile seçilir. Ayni seçmen İlçe Belediye Meclisi için de oy kullanarak ilçelerin belediye meclislerini oluşturur. İldeki bütün seçmenler ayrıca il genel meclisi için de oy kullanarak, İl Genel Meclisinin oluşumunu sağlarlar.
İl genel meclisi ve belediye meclisi üyelikleri için yapılan seçimlerde, onda birlik baraj uygulamalı nispi temsil sistemi, belediye başkanlığı seçiminde ise çoğunluk sistemi uygulanır İl genel meclisi ve belediye meclisi üye sayıları ilçe nüfusuna göre, kontenjandan kalan sayıların partilere dağılımı ise D'Hondt Sistemine göre belirlenir (Kanun:2972-Madde:23)
İl Genel Meclisi, İl Özel İdaresinin karar organıdır, başkanını üyeleri arasından gizli oyla seçer. Ayrıca, İl Genel Meclisi kendi içinden gizli oyla bir yıl görev yapacak 5 kişilik İl Encümenini seçer.[4][5]
Merkezi yönetim, Vali ve İl Müdürlerinden oluşur. İl Özel İdaresi (İl Genel Meclisi ve İl Encümeni) seçilmişlerden oluşur, ancak Vali başkanlığında görev yapar. Yerel yönetim ise belediye başkanları ve belediye meclislerinden oluşur.
Muş Valisi, 1968-Aksaray doğumlu Avni ÇAKIR’dır. Ağustos 2023 tarihinde Kastamonu Valisi iken atanmıştır.
Muş Belediye Başkanı, 1970-Muş doğumlu Feyat Asya(AK PARTİ), 31 Mart 2019 seçimlerinde %34,76 oy oranıyla seçilmiştir.[6]
Bulanık ve Varto'nun HDP'li belediye başkanları seçildikten sonra İçişleri Bakanlığı tarafından görevden alınmış, yerine ilçe kaymakamları kayyum atanmıştır.[7]
2019 Türkiye yerel seçimleri sonuçlarına göre Muş İl Genel Meclisi üye sayısı, 8 AK PARTİ, 7 HDP ve 1 MHP ile 7 boş (HDP'li olup üyeliği iptal edilen) üyelik olmak üzere 23’dür.[8]
2018 Genel seçimleri sonucu, Muş'u temsilen TBMM'de AKP'den 1 milletvekili (Mehmet Emin Şimşek) ve HDP'den 3 milletvekili (Gülüstan Kılıç Koçyiğit, Mensur Işık, Şevin Coşkun) seçilmiştir.[9]
Nüfus
Güncel Nüfus Değerleri(TÜİK 6 Şubat 2024 verileri[10])
Muş ili nüfusu: 399.879'dur. Bu nüfusun % 59,92'si şehirlerde yaşamaktadır (2023 sonu). İlin yüzölçümü 8.650 km2'dir. İlde km2'ye 46 kişi düşmektedir. (Bu sayı Hasköy'de 105’dir.) İlde yıllık nüfus% 0,17 oranında artmıştır. Nüfus artış oranı en yüksek ve en düşük ilçeler: Hasköy (% 7,55)- Bulanık (-% 2,55)
06 Şubat 2024 TÜİK verilerine göre merkez ilçeyle beraber 6 İlçe, 23 belediye, bu belediyelerde 121 mahalle ve ayrıca 366 köy vardır.
2023 yılı sonunda Muş ili ve ilçelerinin yerleşim yeri ve nüfusla ilgili sayısal bilgileri | ||||||||||||
İlçe | Nüfus 2022 | Nüfus 2023 | Fark | Nüfus Artışı % | Belediye Sayısı | Mahalle Sayısı | Köy Sayısı | Köy Nüfusu | Şehir nüfusu | Şehirde oturan % | Alanı km2[11] | km2'ye düşen kişi |
Bulanık | 74.591 | 72.714 | -1.877 | -2,55 | 7 | 29 | 56 | 31.959 | 40.755 | 56,05 | 1948 | 37 |
Hasköy | 25.621 | 27.630 | 2.009 | 7,55 | 2 | 12 | 17 | 10.855 | 16.775 | 60,71 | 264 | 105 |
Korkut | 23.106 | 23.193 | 87 | 0,38 | 2 | 7 | 30 | 16.993 | 6.200 | 26,73 | 775 | 30 |
Malazgirt | 45.371 | 44.442 | -929 | -2,07 | 2 | 16 | 74 | 23.788 | 20.654 | 46,47 | 1595 | 28 |
Merkez | 200.246 | 201.717 | 1.471 | 0,73 | 9 | 50 | 96 | 57.400 | 144.317 | 71,54 | 2750 | 73 |
Varto | 30.267 | 30.183 | -84 | -0,28 | 1 | 7 | 93 | 19.282 | 10.901 | 36,12 | 1318 | 23 |
Muş | 399.202 | 399.879 | 677 | 0,17 | 23 | 121 | 366 | 160.277 | 239.602 | 59,92 | 8650 | 46 |
Muş il nüfus bilgileri | ||||
---|---|---|---|---|
Yıl | Toplam | Sıra | Fark | Şehir - Kır |
1935[12] | 143.899 | 51 | %15 20.912 122.987 %85 | |
1940[13] | 73.939 | 60 | %49 ![]() | %13 9.552 64.387 %87 |
1945[14] | 82.699 | 60 | %12 ![]() | %11 9.442 73.257 %89 |
1950[15] | 107.286 | 59 | %30 ![]() | %12 12.642 94.644 %88 |
1955[16] | 136.401 | 62 | %27 ![]() | %14 19.600 116.801 %86 |
1960[17] | 167.638 | 62 | %23 ![]() | %14 23.954 143.684 %86 |
1965[18] | 198.716 | 59 | %19 ![]() | %16 32.503 166.213 %84 |
1970[19] | 234.250 | 57 | %18 ![]() | %19 44.889 189.361 %81 |
1975[20] | 267.203 | 56 | %14 ![]() | %20 54.723 212.480 %80 |
1980[21] | 302.406 | 52 | %13 ![]() | %24 71.077 231.329 %76 |
1985[22] | 339.492 | 52 | %12 ![]() | %23 78.477 261.015 %77 |
1990[23] | 376.543 | 48 | %11 ![]() | %27 101.154 275.389 %73 |
2000[24] | 453.654 | 46 | %20 ![]() | %35 159.503 294.151 %65 |
2007[25] | 405.509 | 47 | %11 ![]() | %35 142.913 262.596 %65 |
2008[26] | 404.309 | 47 | %0 ![]() | %34 138.089 266.220 %66 |
2009[27] | 404.484 | 47 | %0 ![]() | %34 139.332 265.152 %66 |
2010[28] | 406.886 | 47 | %1 ![]() | %35 143.624 263.262 %65 |
2011[29] | 414.706 | 46 | %2 ![]() | %37 152.064 262.642 %63 |
2012[30] | 413.260 | 47 | %0 ![]() | %37 154.472 258.788 %63 |
2013[31] | 412.553 | 47 | %0 ![]() | %38 156.411 256.142 %62 |
2014[32] | 411.216 | 47 | %0 ![]() | %39 160.888 250.328 %61 |
2015[33] | 408.728 | 47 | %1 ![]() | %40 163.040 245.688 %60 |
2016[33] | 406.501 | 47 | %1 ![]() | %41 164.669 241.832 %59 |
2017[33] | 404.544 | 48 | %0 ![]() | %42 168.023 236.521 %58 |
2018[33] | 407.992 | 49 | %1 ![]() | %44 180.094 227.898 %56 |
2019[33] | 408.809 | 49 | %0 ![]() | %46 189.102 219.707 %54 |
2020[33] | 411.117 | 48 | %1 ![]() | %47 193.279 217.838 %53 |
2021[33] | 405.228 | 49 | %1 ![]() | %48 192.601 212.627 %52 |
2022[33] | 399.202 | 50 | %1 ![]() |
Eğitim
Muş Alparslan Üniversitesi 2007 yılında kurulmuştur. Daha öncesinde ise çevredeki diğer üniversitelere bağlı olarak ilde yükseköğretim kurumları mevcuttur.
Konum
Konum Bilgileri | ||||||
İlçe | Kuruluş Yılı[34] | Önceden bağlı olduğu ilçe | Alanı km² | Rakım mt. | Merkeze km[35] | Ulaşan Yollar[35] |
Muş Merkez | 2.750 | 1.334 | D.955-09, D.300-30, 49.75 | |||
Bulanık | Cumh.önce | 1.948 | 1.488 | 101 | D.280-01, 49.05 | |
Hasköy | 1987 | Merkez | 264 | 1.277 | 18 | D.300-30, 49.28 |
Korkut | 1990 | Merkez | 775 | 1.315 | 28 | D.959-02=>49.25, D.300-30 (Hasköy)=>49.25 |
Malazgirt | Cumh.önce | 1.595 | 1.532 | 127 | D.280-01, 49.06, 49.09 | |
Varto | Cumh.önce | 1.318 | 1.519 | 56 | D.955-08, 49.76 | |
MUŞ | Cumh.önce | 8.650 |
Spor
Muşspor, 1984-1985 sezonunda 3. Lig'in yeniden kurulmasıyla Muş'taki kulüplerin bir araya gelip kurduğu Muşspor, tarihinde ilk kez profesyonel liglerde mücadele etmeye başladı. 1990-1991 sezonunda Zeki Eker’in başkanlığı döneminde 3. Lig 2. Grup'ta şampiyon olan kulüp, tarihinde ilk kez 2. Lig'e (Şu an ki 1. Lig) yükseldi. Ancak 1993-1994 sezonu sonunda 2. Futbol Ligi 5. Klasman Grubu'nu 7. sırada bitirerek 3. Lig'e düştü. 3. Lig'de oynarken şirketleşen kulübün adı Muşspor AŞ olarak değiştirildi. 1997-1998 sezonunu 3. Lig 1. Grup'ta 16. sırada tamamlayan kulüp, Muş 1. Amatör Ligi'ne düştü. Ancak ertesi sezon şampiyon olarak tekrar 3. Lig'e yükseldi. 2004-2005 sezonunda 3. Lig 1. Grup'ta, 15. sırada yer alarak tekrar Muş 1. Amatör Ligi'ne düştü. Ertesi sezon ise kulüp kapandı.
2018-19 Sezonu sonunda, futbol liglerindeki tek takımı Muş Menderes Spor, futbol Bölgesel Amatör Lig (BAL)'deki grubunu 12. tamamlamıştır. Muş Menderes Spor sonraki yıllarda İsmini Muş 1984 Muşspor olarak değiştirerek Bölgesel Amatör Ligde devam etmiştir. Ayrıca futbol kadın 3. liginde 2 takımı, voleybol 2. liginde erkeklerde 2, kadınlarda 1 takımı bulunmaktadır. Küme düşen ya da yükselen takım olmamıştır.
Ziraat Türkiye Kupası 'nda, Muş Menderes Spor 1. turda elenmiştir.
Muş'u futbol alanında temsil eden Muş 1984 Muşspor ve Muş Belediyespor Bölgesel Amatör Ligde aynı grupta oynamaktadırlar.
Muş Bedensel Engelliler Basketbol Kulübü (Muş Besk) Tekerlekli Sandalye Basketbol 1.liginde mücadele etmektedir.
Önemli spor tesisleri: Muş Şehir Stadı (2.250), Atatürk Spor Salonu (1.500) ve Muş Kapalı Yüzme Havuzu (500)'dur.
Kaynakça
- ^ "Yeni Valiler Kararnamesi Resmi Gazete'de yayımlandı: 39 ilin valisi değişti". Haberturk.com. 27 Ekim 2018. 25 Kasım 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Kasım 2018.
- ^ "2014 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 10 Şubat 2015 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Şubat 2015.
- ^ Kaynak hatası: Geçersiz
<ref>
etiketi;Güncel Nüfus Değerleri
isimli refler için metin sağlanmadı (Bkz: Kaynak gösterme) - ^ "Arşivlenmiş kopya". 5 Kasım 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Temmuz 2020.
- ^ "Arşivlenmiş kopya" (PDF). 18 Haziran 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Temmuz 2020.
- ^ "Arşivlenmiş kopya". 28 Mart 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Temmuz 2020.
- ^ "Arşivlenmiş kopya". 20 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Temmuz 2020.
- ^ "Arşivlenmiş kopya". 1 Ocak 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Temmuz 2020.
- ^ "Arşivlenmiş kopya". 2 Ocak 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Temmuz 2020.
- ^ "Arşivlenmiş kopya". 21 Aralık 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Şubat 2024.
- ^ "Arşivlenmiş kopya" (PDF). 24 Ekim 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 8 Şubat 2020.
- ^ "1935 Genel Nüfus Sayımı" (PDF). 20 İlkteşrin 1935 Genel Nüfus Sayımı. DİE. 2 Haziran 2021 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Şubat 2021.
- ^ . "Vilâyetler, kazalar, Nahiyeler ve Köyler İtibarile Nüfus ve Yüzey ölçü" (PDF). 20 İlkteşrin 1940 Genel Nüfus Sayımı. DİE. 20 Ekim 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ekim 2016.
- ^ . "1945 Genel Nüfus Sayımı" (PDF). 21 Ekim 1945 Genel Nüfus Sayımı. DİE. 15 Ağustos 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Şubat 2021.
- ^ . "Vilayet, Kaza, Nahiye ve Köyler itibarıyla nüfus" (PDF). 22 Ekim 1950 Umumi Nüfus Sayımı. DİE. 15 Ağustos 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Şubat 2021.
- ^ . "1955 Genel Nüfus Sayımı" (PDF). 23 Ekim 1955 Genel Nüfus Sayımı. DİE. 2 Haziran 2021 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Şubat 2021.
- ^ . "İl, İlçe, Bucak ve Köyler itibarıyla nüfus" (PDF). 23 Ekim 1960 Genel Nüfus Sayımı. DİE. 15 Ağustos 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Şubat 2021.
- ^ "1965 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012.
- ^ "1970 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012.
- ^ "1975 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012.
- ^ "1980 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012.
- ^ "1985 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012.
- ^ "1990 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012.
- ^ "2000 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012.
- ^ "2007 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012.
- ^ "2008 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012.
- ^ "2009 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012.
- ^ "2010 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012.
- ^ "2011 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012.
- ^ "2012 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 20 Şubat 2013 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Mart 2013.
- ^ "2013 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 15 Şubat 2014 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Şubat 2014.
- ^ "2014 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 10 Şubat 2015 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Şubat 2015.
- ^ a b c d e f g h
- "Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları" (html) (Doğrudan bir kaynak olmayıp ilgili veriye ulaşmak için sorgulama yapılmalıdır). Türkiye İstatistik Kurumu. Erişim tarihi: 13 Nisan 2016.
- "Muş Nüfusu". nufusu.com. Erişim tarihi: 5 Şubat 2021. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
- "Muş Nüfusu". nufusune.com. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
- "Muş Nüfusu". nufusubu.com. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
- ^ İçişleri Bakanlığı- İller İdaresi Genel Müdürlüğü
- ^ a b Karayolları Genel Müdürlüğü
Dış bağlantılar
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/30px-Commons-logo.svg.png)
- Muş valiliği7 Temmuz 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- Muş İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü 6 Eylül 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.