Autobusy miejskie w Warszawie
autobus | |||
![]() Autobusy na krańcu Dworca Centralnego | |||
Państwo |
| ||
---|---|---|---|
Lokalizacja | Warszawa i aglomeracja | ||
Organizator | |||
Operator | Miejskie Zakłady Autobusowe w Warszawie oraz tzw. ajenci | ||
Lata funkcjonowania | 1920–1925 | ||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/09/Autobusy_na_placu_Teatralnym_w_okresie_mi%C4%99dzywojennym.jpg/220px-Autobusy_na_placu_Teatralnym_w_okresie_mi%C4%99dzywojennym.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/35/Ci%C4%99%C5%BCar%C3%B3wka_Pa%C5%84stwowego_Urz%C4%99du_Samochodowego_w_Alejach_Jerozolimskich_1945.jpg/220px-Ci%C4%99%C5%BCar%C3%B3wka_Pa%C5%84stwowego_Urz%C4%99du_Samochodowego_w_Alejach_Jerozolimskich_1945.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/df/Most_Poniatowskiego_Komunikacja_miejska_w_powojennej_Warszawie.jpg/220px-Most_Poniatowskiego_Komunikacja_miejska_w_powojennej_Warszawie.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b0/Autobus_Chausson_w_Warszawie.jpg/220px-Autobus_Chausson_w_Warszawie.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/17/Ikarus_260.jpg/220px-Ikarus_260.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b8/Autobus_180_plac_Krasi%C5%84skich_w_Warszawie.jpg/220px-Autobus_180_plac_Krasi%C5%84skich_w_Warszawie.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/82/Autosan_M09LE_w%C4%99ze%C5%82_M%C5%82ociny_w_Warszawie.jpg/220px-Autosan_M09LE_w%C4%99ze%C5%82_M%C5%82ociny_w_Warszawie.jpg)
Autobusy miejskie w Warszawie – podstawowy element systemu komunikacji miejskiej obejmujący Warszawę i aglomerację warszawską. Linie autobusowe administrowane są przez Zarząd Transportu Miejskiego (ZTM) podlegający władzom miasta. ZTM ustala trasy i rozkłady, a także organizuje dystrybucję biletów oraz ich kontrolę. Przewozy wykonywane są przez Miejskie Zakłady Autobusowe (MZA) oraz podmioty prywatne wyłaniane przez ZTM w drodze przetargu.
Historia
Dwudziestolecie międzywojenne
W 1920 roku podjęto decyzję o powstaniu Wydziału Ruchu Autobusowego przy Tramwajach Warszawskich. Na początku linie obsługiwały piętrowe autobusy marki Saurer.
W czasie obrony Warszawy w 1920 roku autobusy służyły do transportu wojska. Pod koniec 1921 roku funkcjonowało 5 linii, lecz dość szybko zaczęto je likwidować na rzecz tramwajów. W 1925 roku zlikwidowano ostatnią linię 3 i na cztery lata autobusy miejskie zniknęły z ulic Warszawy.
Pod koniec lat 20. XX wieku pojawiło się wiele nowych połączeń (do września 1939 było to do 23 linii zwykłych), uruchomiona została także nowa zajezdnia przy ul. Łazienkowskiej. W 1938 roku wprowadzono nowoczesne wzory znaków przystankowych, stosowane aż do 1988 roku. Przed wybuchem II wojny światowej Warszawa posiadała 180 autobusów[1].
II wojna światowa
6 września 1939 roku autobusy liniowe zostały zawieszone z powodu bombardowań miasta. Ponownie wyjechały na ulice miasta 16 września 1939 roku, ale po trzech dniach ponownie ich kursowanie zawieszono.
Wznowiono je 3 października 1939 roku, na początku na linii plac Teatralny – plac Zbawiciela[2]. W ciągu kolejnych kilkunastu dni uruchomiono kolejne linie, jednak miały one tylko zastąpić tramwaje do czasu odbudowy ich sieci. W czasie wojny funkcjonowały jedynie dwie regularne linie autobusowe: F i O, jednak one również zostały zlikwidowane jeszcze przed wybuchem powstania warszawskiego, powodem było zużycie taboru i braki paliwa.
Po II wojnie światowej
Komunikacja autobusowa pojawiła się ponownie w kwietniu 1945 roku, kiedy Państwowy Urząd Samochodowy uruchomił pierwszą linię stałej komunikacji pasażerskiej obsługiwaną przez ciężarówki, łączącą śródmieście z Pragą[3]. Samochody kursowały od ul. Targowej do pl. Narutowicza cztery razy dziennie w każdą stronę[4], początkowo zabierając jedynie pracowników instytucji państwowych za okazaniem legitymacji.
W 1946 roku Warszawa otrzymała przekazane przez UNRRA 10 używanych autobusów piętrowych Titan z wejściem z lewej strony, wyprodukowanych przez Leyland Motors, pozyskanych z komunikacji miejskiej brytyjskiego Plymouth[5]. Z powodu zużycia i braku części zamiennych, ostatni z nich przestał kursować w 1948 roku[1].
W 1948 roku na tymczasową zajezdnię autobusów miejskich MZK zaadaptowano jedną z Hal Mirowskich. W skład taboru wchodziły wówczas wozy ciężarowe, które powoli wymieniano na zagraniczne wozy otrzymane w darach od europejskich miast. W lipcu 1947 roku na ulice Warszawy wyjechały po raz pierwszy francuskie autobusy Chausson (pierwsza zakupiona partia liczyła 90 autobusów)[1]. Znaczna liczba Chaussonów utrzymywała się w ruchu do lat 60. XX wieku.
W 1951 roku na ulice wyjechały węgierskie Ikarusy 601 z nowej zajezdni przy ulicy Inflanckiej w śródmiejskiej części Muranowa. W 1962 roku wprowadzono w Warszawie nowe przegubowe wozy marki Jelcz. Pierwszy nocny autobus pojawił się na ulicach Warszawy w 1963 roku, w tym samym roku przybyły nowe zajezdnie: „Redutowa” na Woli i „Woronicza” na Mokotowie. W 1964 roku wprowadzono kasowniki i zlikwidowano sprzedaż biletów przez konduktorów.
W 1969 roku została oddana do użytku zajezdnia „Ostrobramska” na Pradze-Południu, a rok później zajezdnia „Kleszczowa” we Włochach oraz zajezdnia „Chełmska” na Mokotowie, poprzez zmianę profilu wybudowanej w 1959 roku zajezdni trolejbusowej. W 1972 roku otwarto zajezdnię „Pożarowa” na Targówku. W 1973 roku na ulice Warszawy wyjechał licencyjny 2-drzwiowy autobus Jelcz Berliet PR100.
W 1974 roku po raz pierwszy w Warszawie liczba pasażerów autobusów była większa niż liczba pasażerów tramwajów[6].
Pod koniec 1975 roku tabor został wzbogacony o 3-drzwiową wersję Jelcza PR110. W 1979 roku na regularną trasę wyjechały pierwsze przegubowe Ikarusy 280, zabierające 150 pasażerów i początkowo obsługiwały linię 192 z Dworca Południowego na Ursynów Południowy.
W 1985 roku oddana do użytku została zajezdnia „Stalowa” na Pradze-Północ. W 1988 roku nastąpiła zmiana wzorów znaków przystankowych, związana z wpisaniem znaków jako informacyjnych do kodeksu drogowego, tak jak we wszystkich pozostałych krajach socjalistycznych.
11 marca 1994 roku nastąpiła reorganizacja stołecznego transportu. Miejskie Zakłady Komunikacyjne w Warszawie zostały podzielone na:
- Zarząd Transportu Miejskiego w Warszawie – pełniący pieczę nad rozkładami jazdy wszystkich linii tramwajowych i autobusowych;
- Tramwaje Warszawskie – obsługujące wszystkie linie tramwajowe oraz ich torowisko;
- Miejskie Zakłady Autobusowe w Warszawie – obsługujące linie autobusowe w obrębie aglomeracji warszawskiej.
W listopadzie 1994 roku został wprowadzony do eksploatacji pierwszy niemiecki niskopodłogowy Neoplan N4020. W 1995 roku podjęto decyzję o likwidacji zajezdni „Piaseczno” i „Pożarowa”. W 1999 roku do eksploatacji weszły nowoczesne, niskopodłogowe autobusy Solaris Urbino 15 I. W 2001 roku do Solarisów dołączyły przegubowe autobusy MAN NG313. W 2003 roku zlikwidowano najstarszą stołeczną zajezdnię „Inflancka”. W 2005 roku wprowadzono do eksploatacji autobusy Solaris Urbino 18 III z klimatyzacją. W 2006 roku zlikwidowana została zajezdnia „Chełmska”.
Sieć
Komunikacja autobusowa zaspokaja potrzeby przewozowe w obszarach peryferyjnych, na liniach dowozowych do węzłów przesiadkowych oraz w korytarzach nieobsługiwanych transportem szynowym[7].
Według stanu na czerwiec 2014 r. w sieci ZTM funkcjonowało łącznie 2196 autobusowych zespołów przystankowych z czego 1352 na terenie Warszawy oraz 844 w pozostałym obszarze objętym planem. W ich skład wchodziło odpowiednio 3563 i 1581 pojedynczych przystanków. Około 53% przystanków na terenie Warszawy i ok. 24% na pozostałym terenie było wyposażonych w wiaty przystankowe[8].
Linie
System komunikacji autobusowej wg stanu na kwiecień 2014 r. obejmował: 267 linii autobusowych (w tym 205 linii dziennych, 42 linie nocne oraz 20 linii lokalnych), obsługiwanych przez ponad 1500 autobusów w ruchu w szczycie, 1000 między szczytami i 830 w dni świąteczne[9].
Autobusy linii dziennych obsługują podróże wewnątrz poszczególnych dzielnic, pomiędzy dzielnicami a centrum, pomiędzy poszczególnymi dzielnicami, jak również pomiędzy Warszawą i miejscowościami ościennymi. W szczycie porannym charakterystyczne jest masowe przemieszczanie się pasażerów w kierunku centrum miasta oraz w mniejszym stopniu w kierunku zewnętrznym i po obwodzie. W szczycie popołudniowym kierunki podróżowania odwracają się. Taki układ kierunków podróży jest charakterystyczny dla wszystkich rodzajów transportu zbiorowego[9].
Podstawowe linie nocne łączą poszczególne dzielnice oraz część miejscowości poza Warszawą z centrum miasta. Autobusy kursują co 30 lub co 60 mini większość z nich posiada przystanki krańcowe przy Dworcu Centralnym, co umożliwia dokonywanie przesiadek. Linie o numeracji od N01 do N09 to linie obwodowe, które nie obsługują centrum Warszawy. Do centrum nie dojeżdżają również autobusy linii o numeracji od N50 do N59, których zadaniem jest obsługa obszarów peryferyjnych. Linie nie obsługujące centrum są skomunikowane z liniami podstawowymi, co umożliwia dokonanie przesiadki i dojazd do centrum. Wśród nich są również linie lokalne, które obsługują obszar poza granicami Warszawy. Finansowane są wspólnie przez poszczególne gminy i Warszawę z głównym (na poziomie 80%) udziałem gmin. Autobusy oznaczone literą „L” obsługują gminy sąsiadujące z Warszawą, zasadniczo w 2 strefie biletowej z nielicznymi wyjątkami. Ich głównym zadaniem jest dowóz pasażerów do stacji kolejowych lub do innych linii autobusowych, umożliwiających dojazd w kierunku centrum Warszawy[9].
Numeracja
Większość należących do ZTM linii autobusowych ma trzycyfrowe numery (wyjątki to linie o oznaczeniach Cxx, E-x, L-x, Lxx, Nxy, Z-x i Zxx). Pierwszy znak numeru oznacza rodzaj linii:
- 1xx i 2xx – linie zwykłe
- Kursują codziennie przez cały dzień i tydzień (z kilkoma wyjątkami).
- Linia 100 jest uruchamiana sezonowo.
- Do 29 lutego 2008 roku zakres 2xx przeznaczony był dla linii cmentarnych (ok. 1994–2007, obecnie Cxx), podmiejskich (1957–1991, obecnie 7xx), specjalnych (1997–2010, obecnie 9xx) i zastępczych (1992–2007, obecnie Z-x i Zxx).
- 3xx – linie zwykłe okresowe
- Kursują w dni powszednie w godzinach szczytu lub przez cały dzień z wyłączeniem (dla niektórych linii) wakacji i ferii szkolnych.
- Linia 300 jest uruchamiana sezonowo.
- 4xx – linie przyspieszone okresowe
- Kursują w dni powszednie w godzinach szczytu lub przez cały dzień z wyłączeniem (dla niektórych linii) wakacji i ferii szkolnych.
- Z reguły zatrzymują się jedynie na wybranych przystankach.
- 5xx – linie przyspieszone
- Kursują codziennie przez cały dzień.
- Z reguły zatrzymują się jedynie na wybranych przystankach.
- 6xx – zakres wolny
- Po przeprowadzeniu reformy linii nocnych w nocy z 31 maja na 1 czerwca 2007 roku numeracja linii nocnych uległa zmianie z 6xx na Nxy.
- 7xx – linie strefowe zwykłe
- Kursują codziennie przez cały dzień między 1. i 2. strefą biletową. Zazwyczaj jedna z pętli usytuowana jest w ważnym węźle przesiadkowym.
- 8xx – linie strefowe okresowe
- Kursują w dni powszednie w godzinach szczytu albo przez cały dzień z wyłączeniem (dla niektórych linii) wakacji i ferii szkolnych między 1. i 2. strefą biletową. Najczęściej jedna z pętli usytuowana jest w ważnym węźle przesiadkowym.
- Linia 800 jest uruchamiana sezonowo.
- 9xx – linie specjalne i dodatkowe
- Uruchamiane na specjalne okoliczności.
- Cxx – linie cmentarne
- Kursują jedynie w okresie dnia Wszystkich Świętych, zapewniając dojazd do stołecznych nekropolii.
- Wyjątkiem jest linia C40, która kursuje dodatkowo w święta Wielkanocne oraz Bożego Narodzenia na trasie Metro Młociny ↔ Cm. Północny Brama Zach.
- E-x – linie ekspresowe okresowe
- Kursują w dni powszednie, w godzinach szczytu, z wyłączeniem wakacji i ferii szkolnych. Trasy tych linii obejmują niewielką liczbę przystanków.
- L-x i Lxx – linie podmiejskie lokalne uzupełniające
- Uruchomione 1 kwietnia 2009 roku linie lokalne kursują tylko między miejscowościami podwarszawskimi, dając możliwość przesiadki na linie strefowe. Nie kursują na terenie Warszawy (z kilkoma wyjątkami).
- Nxy – linie nocne
- Po przeprowadzeniu reformy linii nocnych w nocy z 31 maja na 1 czerwca 2007 roku numeracja linii nocnych uległa zmianie (z 6xx na Nxy), powstały też trzy linie obwodowe i trzy lokalne (które nie przejeżdżają przez Dworzec Centralny), a także nocne linie podmiejskie.
- Obecne zasady numeracji to: x to oznacza kierunek (1 i 6 – prawobrzeżna północna Warszawa, 2 i 7 – prawobrzeżna południowa Warszawa, 3 i 8 – południowa lewobrzeżna Warszawa, 4 i 9 – zachodnia i północna lewobrzeżna Warszawa; 0 i 5 to linie obiegowe, które nie przejeżdżają obok Dworca Centralnego), y oznacza natomiast numer porządkowy linii.
- Z-x i Zxx – linie zastępcze
- Linie te wprowadzane są na czas remontów oraz utrudnień w ruchu komunikacji miejskiej.
Przewoźnicy
Przewozy na zlecenie ZTM świadczą:
- Miejskie Zakłady Autobusowe w Warszawie – największy przewoźnik; dysponuje około 77% taboru autobusowego przeznaczonego do obsługi linii Warszawskiego Transportu Publicznego (WTP); w 2015 roku wykonał 83,8 mln wozokilometrów (przy 31,5 mln wozokilometrów wykonywanych przez pozostałych operatorów autobusowych liczonych bez linii lokalnych)[10]; dysponuje pięcioma zajezdniami: „Woronicza”, „Kleszczowa”, „Stalowa”, „Ostrobramska” oraz wygaszoną na czas modernizacji zajezdnią „Redutowa”[a][11].
- ReloBus
- Mobilis
- KM Łomianki
- PKS Grodzisk Mazowiecki (również operator linii lokalnych)
- operatorzy linii lokalnych (PKS Polonus, PKS Tarnobrzeg, ABUS)
Tylko MZA jest własnością miasta stołecznego Warszawy. Pozostałe są w sensie organizacyjnym całkowicie niezależne od stołecznych władz i nazywane są ajentami, a obsługa linii jest im powierzana na drodze przetargów. Zainteresowane podmioty deklarują oczekiwaną stawkę za wozokilometr świadczonych usług przy danych parametrach pojazdu i długości trwania kontraktu. Jeżeli liczba ofert spełniających kryteria formalne przetargu jest większa niż trzy, wówczas ZTM organizuje aukcję elektroniczną.
Tabor
Każdy z przewoźników świadczących usługi w ramach transportu publicznego ma prawo do wyboru marki i modelu pojazdu w ramach ograniczeń narzuconych przez Zarząd Transportu Miejskiego.
Malowanie i oznakowanie autobusów
Wszystkie autobusy (z wyjątkiem linii lokalnych), niezależnie od przewoźnika, pomalowane są w barwy miejskie: górny pas w kolorze tzw. żółtym sygnałowym, dolny – w tzw. czerwieni kubańskiej. Ponadto stosuje się kolor czarny dla maskowania słupków i klap w pasie okiennym oraz w pasie nadokiennym i kolor biały dla dachu, obudowy wentylatorów i klimatyzacji[12]. Linie lokalne są pomalowane natomiast w dominującym kolorze niebieskim z białym logiem ZTM.
Wszystkie pojazdy oznaczone są logiem WTP oraz posiadają czteroznakowy numer boczny(z wyjątkiem autobusów linii lokalnych, te posiadają 6 cyfr), czcionką tzw. tradycyjną warszawską zmodyfikowaną[12], dodatkowo trzy cyfry stosuje się na pojazdach testowych MZA:
- cztery cyfry na pojazdach MZA i ajentów:
- 90xx, 94xx i 99xx – ReloBus
- 92xx, 95xx i 98xx – Mobilis
- 93xx – PKS Grodzisk Mazowiecki
- trzy cyfry na pojazdach ajentów:
- 7xx – KM Łomianki
Autobusy niskopodłogowe
Do 1994 roku trasy autobusowe w Warszawie obsługiwały wyłącznie pojazdy wysokopodłogowe. W listopadzie 1994 roku na ulice wyjechał pierwszy autobus niskopodłogowy – Neoplan N4020. Kolejne pojazdy niskopodłogowe pojawiły się dopiero w styczniu 1997 roku – były to pojazdy Jelcz M121M z dostawy 50 zamówionych 12-metrowych niskopodłogowych autobusów, zrealizowanej do marca 1997 roku. Dwa z trzech wejść znajdowały się na tym samym poziomie, co podłoga. Dodano także oznaczenie w rozkładach jazdy realizowanych przez nie kursów – literę „n”, a następnie kwadracik. W 2006 roku osiągnięto 49,9-procentowy udział niskich podłóg wśród autobusów obsługujących stołeczne linie. W 2007 roku wskaźnik ten osiągnął 68,6%, w 2008 roku – 74,8% w 2009 roku – 78,9%, w 2010 roku – 84,7%, w 2011 roku – 89,7%, w 2012 roku – 96,1%[13]. Na przełomie 2013 i 2014 roku wskaźnik ten osiągnął 100% po wycofaniu ze służby ostatnich autobusów Jelcz 120MM/1. Dane te jednak dotyczą wyłącznie MZA, gdyż dalej w barwach KM Łomianki jeżdżą autobusy częściowo wysokopodłogowe (Jelcz M121I).
Ostatniego zakupu fabrycznie nowych, wysokopodłogowych autobusów dokonano w 1997 roku. Wraz z wycofaniem z ulic Warszawy autobusów marki Ikarus, ich najmłodsze egzemplarze sprzedano w cenie po około 6-7 tysięcy złotych za sztukę między innymi do MPK Częstochowa[14][15][16][17].
Uwagi
- ↑ Mimo planów władz miasta, modernizacja zajezdni stoi pod znakiem zapytania.
Przypisy
- ↑ a b c Marian Gajewski: Odbudowa warszawskich urządzeń komunalnych (1944–1951) [w: Warszawa stolica Polski Ludowej. Zeszyt 2]. Warszawa: Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, 1972, s. 109.
- ↑ Tomasz Szarota: Okupowanej Warszawy dzień powszedni. Studium historyczne. Warszawa: Czytelnik, 2010, s. 244. ISBN 978-83-07-03239-9.
- ↑ Krzysztof Jabłoński i in.: Warszawa: portret miasta. Warszawa: Arkady, 1979, s. strony nienumerowane (Kronika odbudowy, budowy i rozbudowy 1945−1977). ISBN 83-213-2870-9.
- ↑ Kronika wydarzeń w Warszawie 1945−1958. „Warszawskie kalendarz ilustrowany 1959”, s. 25, 1958. Wydawnictwo Tygodnika Ilustrowanego „Stolica”.
- ↑ Ron Phillips. Plymouth to Warsaw – 1945. „Leyland Torque”. Wiosna. 51, s. 30, 2011. Dunstable: Leyland Society Ltd.. [dostęp 2021-04-05].
- ↑ Krystyna Krzyżakowa: Zapiski statystyczne, [w:] Kalendarz Warszawski'88. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1987, s. 139. ISBN 83-03-01684-9.
- ↑ Plan zrównoważonego rozwoju transportu zbiorowego dla m.st. Warszawy z uwzględnieniem publicznego transportu zbiorowego organizowanego na podstawie porozumień z gminami sąsiadującymi, s. 44.
- ↑ Plan zrównoważonego rozwoju transportu zbiorowego dla m.st. Warszawy z uwzględnieniem publicznego transportu zbiorowego organizowanego na podstawie porozumień z gminami sąsiadującymi, s. 37.
- ↑ a b c Plan zrównoważonego rozwoju transportu zbiorowego dla m.st. Warszawy z uwzględnieniem publicznego transportu zbiorowego organizowanego na podstawie porozumień z gminami sąsiadującymi, s. 57.
- ↑ Zarząd Transportu Miejskiego w Warszawie. Raport 2015. Warszawa: Zarząd Transportu Miejskiego w Warszawie, luty 2016.
- ↑ Jakub Dybalski: Warszawa. Jak będzie wyglądać nowa zajezdnia Redutowa [wizualizacje]. Transport-publiczny.pl, 2016-04-21. [dostęp 2016-04-27].
- ↑ a b Księga identyfikacji wizualnej pojazdów obsługujących linie organizowane przez Zarząd Transportu Miejskiego (wyciąg) oraz samochodów mobilnej służby zabezpieczenia ruchu. Zarząd Transportu Miejskiego. [dostęp 2016-04-01].
- ↑ informacje prasowe – informacje – ZTM Warszawa [online], www.ztm.waw.pl [dostęp 2017-11-22] [zarchiwizowane z adresu 2019-02-19] (ang.).
- ↑ Ikarusy już tylko w szczycie i w nocy :: Informacje :: Informacje :: Start :: TVN Warszawa [online], tvnwarszawa.tvn24.pl [dostęp 2017-11-22] (pol.).
- ↑ Weź Ikarusa za 6 tysięcy [online], www.tvn24.pl [dostęp 2017-11-22] .
- ↑ Wyborcza.pl [online], warszawa.wyborcza.pl [dostęp 2017-11-22] .
- ↑ Powarszawskie Ikarusy nadjeżdżają | Częstochowski Serwis Komunikacyjny [online], komunikacja.czest.cz [dostęp 2017-11-22] (pol.).
Linki zewnętrzne
- WTP – Strona Warszawskiego Transportu Publicznego
- Informator Statystyczny – informacje (zwykle publikowane raz na miesiąc) o stanie ZTM
- p
- d
- e
Środki transportu |
| ||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Zajezdnie |
| ||||||||
Stacje postojowe |
| ||||||||
Organizatorzy |
| ||||||||
Przewoźnicy |
| ||||||||
Historia |
|