Cmentarze przy ul. Lipowej w Lublinie
![]() | |||
![]() | |||
Państwo |
| ||
---|---|---|---|
Województwo | |||
Miejscowość | Lublin | ||
Adres | ul. Lipowa | ||
Typ cmentarza | wyznaniowy | ||
Wyznanie | rzymskokatolicki | ||
Stan cmentarza | czynny | ||
Data otwarcia | 1794 | ||
Położenie na mapie Lublina ![]() | |||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||
Położenie na mapie województwa lubelskiego ![]() | |||
![]() | |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bf/Rze%C5%BAba_anio%C5%82a_Antoniego_Kurzawy.jpg/250px-Rze%C5%BAba_anio%C5%82a_Antoniego_Kurzawy.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7e/Lublin_-_Cerkiew_pw._%C5%9Bw._Niewiast_Nios%C4%85cych_Wonno%C5%9Bci_%2802%29_-_DSC00335_v2.jpg/250px-Lublin_-_Cerkiew_pw._%C5%9Bw._Niewiast_Nios%C4%85cych_Wonno%C5%9Bci_%2802%29_-_DSC00335_v2.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5d/Lublin_-_ul._Lipowa_-_cmentarz_wojskowy_%2805%29_-_DSC00361_v2.jpg/220px-Lublin_-_ul._Lipowa_-_cmentarz_wojskowy_%2805%29_-_DSC00361_v2.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d7/Lublin_-_ul._Lipowa_-_cmentarz_ewangelicko-augsburski_-_pomnik-gr%C3%B3b_Juliusza_Vettera_%2802%29_-_DSC00291_v1.jpg/220px-Lublin_-_ul._Lipowa_-_cmentarz_ewangelicko-augsburski_-_pomnik-gr%C3%B3b_Juliusza_Vettera_%2802%29_-_DSC00291_v1.jpg)
Cmentarze przy ul. Lipowej – znajdujący się przy ul. Lipowej w Lublinie najstarszy i najbardziej znany zespół cmentarzy we wschodniej Polsce, w skład którego wchodzą:
- cmentarz rzymskokatolicki,
- cmentarz ewangelicko-augsburski,
- cmentarz prawosławny oraz
- cmentarz wojskowo-komunalny z główną bramą wejściową od ul. Białej.
Powstanie tego jednego z najcenniejszych[potrzebny przypis] cmentarzy w Polsce datowane jest na rok 1794. Ma on wielonarodowy i wielowyznaniowy charakter, można na nim zobaczyć wiele nagrobków będących cennymi dziełami sztuki rzeźbiarskiej. Na lubelskiej nekropolii spoczywają ludzie zasłużeni dla miasta czy kraju – m.in. ks. Piotr Ściegienny – zesłaniec i działacz chłopski. Cmentarz był również miejscem pochówku żołnierzy armii austro-węgierskiej z I wojny światowej; bojowników poległych w walkach z bolszewikami, a także żołnierzy AK i uczestników walk w 1939. Część północna cmentarza kryje w sobie cmentarz ewangelicki – spoczywają tam prochy m.in. zasłużonej dla Lublina rodziny Vetterów. W tej samej części znajduje się także cmentarz prawosławny z cerkwią pw. Świętych Niewiast Niosących Wonności[1].
Historia
De facto do końca XVIII wieku w Lublinie nie było wydzielonego miejsca przeznaczonego na pochówek. Lublinianie w tym czasie byli chowani w kryptach kościelnych oraz na przykościelnych małych cmentarzach. Do dnia dzisiejszego zachowały się szczątki takiego cmentarza znajdującego się obok kościoła Świętej Trójcy przy ulicy Ewangelickiej. Większość znajdujących się tam nagrobków pochodzi z początków XIX wieku[2].
Pozwolenie na otwarcie najstarszej części nekropolii, tj. cmentarza rzymskokatolickiego zostało wydane w 1794 przez biskupa chełmskiego i lubelskiego Wojciecha Skarszewskiego. Założono go na gruntach klasztoru Panien Brygidek Lubelskich, na tzw. Rurach[3]. Mimo że idea otwarcia nekropolii położonej poza obrębem miasta była wynikiem realizacji zarządzenia władz austriackich zabraniającego grzebania zmarłych w kościołach i na cmentarzach przykościelnych, na niewielkim początkowo terenie nekropolii (1,68 ha) chowano początkowo tylko szczątki przenoszone z popadających w ruinę cmentarzyków śródmiejskich. Wraz z nimi przeniesiono tu kilkanaście pomników nagrobnych (kilka z nich zachowało się do dziś). Dopiero od jesieni 1811 datują się pierwsze regularne pochówki zmarłych, początkowo wolnomyślicieli (masonów), później zaś innych obywateli miasta. Cmentarz był ogrodzony i obsadzony lipami, stąd jego nazwa „Pod Lipkami” lub „Lipki”.
W najstarszej części cmentarza znajduje się około tysiąca grobów z XIX wieku, z których większość wymaga odnowienia. Zostały zbudowane przeważnie z nietrwałego piaskowca i wapienia. Obecnie wiele grobowców jest już opuszczonych[4].
W związku z zapełnianiem się jego przestrzeni grobami, władze kościelne i miejskie kilkakrotnie dokupowały ościenne tereny poszerzając go (m.in. w latach 1853, 1870, 1899 i przed II wojną światową). Około 1825 założono sąsiadującą z cmentarzem rzymskokatolickim część ewangelicko-augsburską, a po 1840 część grecko-unicką (obecnie znaną jako cmentarz prawosławny). W 1915 część cmentarza rzymskokatolickiego została wykorzystana przez władze austriackie jako miejsce pochówku żołnierzy i w następnych latach z części tej utworzono osobny cmentarz, zwany obecnie wojskowo-komunalnym. W wojskowej części cmentarza znajdują się też groby komunistów i działaczy PZPR. Na terenie zespołu cmentarzy przy ul. Lipowej w Lublinie znajdują się trzy kaplice: pw. Wszystkich Świętych w części rzymskokatolickiej, pw. Niewiast Niosących Wonności w części prawosławnej oraz kaplica na cmentarzu wojskowo-komunalnym. W 2005 w części ewangelicko-augsburskiej oddano do użytku pierwsze na Lubelszczyźnie kolumbarium.
W prawosławnej części nekropolii pochowani są żołnierze armii Ukraińskiej Republiki Ludowej atamana Semena Petlury, którzy w 1920 byli sojusznikami Polski w walce z bolszewikami. Po wojnie tej wielu z nich osiedliło się w Polsce, a przed drugą wojną światową stanowili w Lublinie aktywną kulturalnie mniejszość. Jako prawosławni chowani byli w wydzielonej części cmentarza. W ostatnich latach zaniedbana wcześniej ukraińska kwatera została uporządkowana – w maju 2001 odsłonięto tu pomnik ukraińskich żołnierzy[5]. W 2016, z inicjatywy Związku Kozaków w Polsce, uroczyście pochowano na tej części cmentarza szczątki kozaków dońskich (poległych w walce z bolszewikami w 1920), spoczywające do tego czasu na prywatnej posesji w Peresołowicach koło Hrubieszowa[6].
W prawosławnej części cmentarza znajduje się blisko 500 nagrobków. W 2009 administrująca nekropolią parafia Przemienienia Pańskiego w Lublinie dostała zgodę urzędu miasta na prace[7]. W ich ramach utwardzono aleje na cmentarzu, oczyszczono pomniki z XIX i XX wieku, wzmocniono je, zrekonstruowano rozbite nagrobki[8]. W planach parafii znajduje się także budowa kolumbarium. Znajdzie się ono w zrekonstruowanym murze, który kiedyś oddzielał od siebie prawosławną i ewangelicką część nekropolii[7].
Cmentarze przy ul. Lipowej w Lublinie funkcjonują w świadomości lublinian jako jedna nekropolia. Są one miejscem pochówku osób zasłużonych oraz zwykłych obywateli miasta i regionu. Od 1985 nekropolia posiada status zabytku, zarówno ze względu na walory historyczne, jak i artystyczne. Znajdują się tu pomniki nagrobne wykonane przez tak znanych artystów jak Antoni Kurzawa, Bolesław Jeziorański, Konstanty Laszczka, Ludwik Pyrowicz, Bolesław Syrewicz, Hipolit Kasjan Marczewski, Leon Migalski, Adolf Saturnin Timme i inni. O objęcie opieką konserwatorską cmentarzy przy ul. Lipowej w Lublinie apelował w latach 1976 i 1981 na łamach Kameny historyk sztuki Michał Domański, który w swych artykułach dokonał pierwszego całościowego rozpoznania zabytkowych walorów rzeźby nagrobnej. W 1985 powstał Społeczny Komitet Odnowy Zabytków Lublina, przy którym dwa lata później powołano Komisję Ochrony Zabytków Cmentarnych. Od tego czasu członkowie i sympatycy urządzają doroczne kwesty, których celem jest odnowa i ratowanie zabytków cmentarnych.
Pochowani na cmentarzu przy ul. Lipowej
![]() | Ta sekcja od 2018-01 wymaga określenia jasnych kryteriów wyboru. Kryteria powinny być poparte źródłami, nie mogą naruszać zasady neutralnego punktu widzenia, należy też unikać pustosłowia. Zapoznaj się również z zasadami tworzenia list. Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon {{Dopracować}} z tej sekcji. |
Osobna strona: Kategoria:Pochowani na cmentarzu przy ulicy Lipowej w Lublinie.
Część rzymskokatolicka
- Antoni Pieniążek
- Łucja Bałzukiewicz
- Jan Baranowski
- Maria Bechczyc-Rudnicka
- Konrad Bielski
- Mieczysław Biernacki
- Mieczysław Józef Biernacki
- Gabriel Brzęk
- Zdzisław Cackowski
- Gracjan Chmielewski
- Leon Frankowski
- Kazimierz Grześkowiak
- Zbigniew Hołda
- Kazimierz Jaczewski
- Stanisław Kamiński
- Mieczysław Albert Krąpiec
- Henryk Kukier
- Tadeusz Kwiatkowski-Cugow
- Romuald Lipko
- Teofil Laśkiewicz
- Józef Łobodowski
- Feliks Łodzia-Bieczyński
- Hieronim Łopaciński
- Józef Mazurkiewicz
- Jan Mincel
- Jan Ignacy Modrzewski
- Helena Pietraszkiewicz
- Dionizy Pietrusiński
- Henryk Raabe
- Idzi Radziszewski
- Izabella Sierakowska
- Wiesław Skrzydło
- Andrzej Skwarcz
- Adam Stanowski
- Elżbieta Starosławska
- Mieczysław Stelmasiak
- bp Henryk Strąkowski
- Klemens „Junosza” Szaniawski
- Józef Szymański
- Piotr Ściegienny
- Józef Tarłowski
- Stanisław Węglarz
- Henryk Wiercieński
- Kazimierz Wnorowski
- Edward Wojtas
- Henryk Woliński
- Stefan Wolski
- Adam Zajączkowski
- Stanisław Ziemecki
- Edward Zwolski
- Tadeusz Kazimierz Żuliński
Część ewangelicko-augsburska
- Tadeusz Czajka
- Michał Domański
- Karol Jonscher
- Lesław Paga
- Emil Plage
- Edmund Prost
- Grzegorz Leopold Seidler
- Mikołaj Smoczyński
- Paweł Smoczyński
- Zygmunt Karol Stryjeński
- Karol Rudolf Vetter
- Witold Welcz
Część prawosławna
Część wojskowo-komunalna[a]
- Józef Czechowicz
- Stefan Chrzanowski
- Tadeusz Ciemochowski
- Kazimierz Tumidajski
- Hieronim Dekutowski ps. „Zapora” (mogiła symboliczna)
- Stanisław Szacoń ps. „Pałka”
Zobacz też
![]() | Zobacz wiadomości w Wikinews:
|
Uwagi
- ↑ Wejście główne od ul. Białej.
Przypisy
- ↑ Cmentarz rzymskokatolicki przy ul. Lipowej. Lublin, Lwów – miasto filmowe. [dostęp 2009-03-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (1 lutego 2016)]. (pol.).
- ↑ Cmentarze w Lublinie. Magiczny Lublin. [dostęp 2009-03-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (15 marca 2015)]. (pol.).
- ↑ Historia. Rzymskokatolicki cmentarz przy ulicy Lipowej w Lublinie. [dostęp 2009-03-16]. (pol.).
- ↑ Kwesta na odnowienie najstarszego cmentarza w Lublinie. Wirtualna Polska. [dostęp 2009-03-16]. (pol.).
- ↑ Lublin, cmentarz przy ul.Lipowej – pomnik i mogiły żołnierzy Petlury. komendant.cal.pl. [dostęp 2009-03-16]. (pol.).
- ↑ Oficjalna strona Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego – Uroczystości pogrzebowe kozaków na cmentarzu w Lublinie [dostęp: 28.05.2016.]
- ↑ a b Pięćset zabytkowych nagrobków do renowacji. Gazeta Lublin. [dostęp 2009-03-16]. (pol.).
- ↑ A. Radziukiewicz, Nekropolia pięknieje, „Przegląd Prawosławny”, nr 12 (342), grudzień 2012.
Bibliografia
- M. Gmiter, B. Kotowski, K. Kucharska i in., Cmentarz rzymskokatolicki przy ul. Lipowej w Lublinie, Lublin 1990.
- S. Santarek (opr.), 20 lat kwesty na rzecz ratowania zabytków cmentarza przy ul. Lipowej, Lublin 2005.
Linki zewnętrzne
- Archiwalny spis pochowanych na cmentarzu przy ul. Lipowej w Lublinie
- oficjalna strona Cmentarza (możliwość telefonicznego ustalenia miejsca pochówku)
- Lotnicy polscy na cmentarzu przy ul.Lipowej
- Zdjęcia wszystkich nagrobków z cmentarza prawosławnego
- Zdjęcia wszystkich nagrobków z cmentarza komunalnego
- Zdjęcia wszystkich nagrobków z cmentarza ewangelicko-augsburskiego
- Prywatna strona historyczno-eschatologiczna lubelskich cmentarzy: rzymskokatolickiego, prawosławnego i ewangelicko-augsburskiego przy ul. Lipowej oraz komunalnego, d. wojskowego przy ul. Białej
- Cmentarz parafialny rzymsko-katolicki w Lublinie (1902) w bibliotece Polona