Jus
![]() | Ten artykuł dotyczy liter. Zobacz też: Jus – ujednoznacznienie. |
Jus | |
---|---|
![]() | ![]() |
Wielki jus | Wielki jus jotowany |
![]() | ![]() |
Mały jus | Mały jus jotowany |
![]() | ![]() |
Mały jus zamknięty | Mały jus jotowany zamknięty |
![]() | |
Duży jus zamknięty |
Mały jus (Ѧѧ) i wielki jus (Ѫѫ) – litery reprezentujące samogłoski nosowe w języku prasłowiańskim. Istniały one we wczesnej cyrylicy i głagolicy. Mogą występować też w postaci zjotyzowanej(inne języki), tworząc odpowiednie ligatury: Ѩѩ (ję) i Ѭѭ (jǫ).
Wymowa
Mały jus reprezentuje samogłoskę nosową przednią [ɛ̃] (ę), natomiast wielki jus – samogłoskę nosową tylną [ɔ̃] (ǫ – polskie ą).
Pochodzenie nazw
Nazwy liter nie pochodzą od kapitalizacji: jusy występowały pod postaciami minuskuł i majuskuł.
Jus w różnych językach
Wielki jus występował w alfabecie bułgarskim aż do roku 1945, kiedy usunięto go z powodu zaniku samogłoski nosowej tylnej. W niektórych dialektach bułgarskich lub macedońskich niedaleko greckich miast Saloniki i Kastorii wciąż istnieje nosowa wymowa.
W Rosji mały jus reprezentował zjotyzowaną(inne języki) ja w środku lub na końcu wyrazu. Współczesna litera Я została dodana w XVIII wieku podczas reformy ortografii w roku 1709. Z tego powodu litera Я w języku rosyjskim czasem odpowiada polskiemu ę (przykład: пять – pięć).
W Polsce, w której używa się języka polskiego będącego językiem słowiańskim pisanym alfabetem łacińskim, podobne dźwięki są zapisywane następująco: litera Ę ma wartość fonetyczną małego jusu, a Ą – wielkiego jusu. Formy zjotyzowane są zapisywane kolejno: ię (ję), ią (ją). Należy jednak pamiętać, że nie odpowiadają one pierwotnym głoskom. Polskie Ę odpowiada dawnej krótkiej samogłosce nosowej (obojętne, czy przedniej czy tylnej), a Ą – długiej. Ponadto spółgłoski przed prasłowiańskim Ę uległy zmiękczeniu. Dlatego w uproszczeniu polskie ę, ą odpowiadają etymologicznie starocerkiewnemu ѫ, a ię, ią, ję, ją – ѧ, ѩ, ѭ.
Kodowanie
Mały jus
Litera | Ѧ | ѧ | Ѩ | ѩ | ||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Nazwa w Unikodzie | CYRILLIC CAPITAL LETTER LITTLE YUS | CYRILLIC SMALL LETTER LITTLE YUS | CYRILLIC CAPITAL LETTER IOTIFIED LITTLE YUS | CYRILLIC SMALL LETTER IOTIFIED LITTLE YUS | ||||
Kodowanie | dziesiętnie | szesnastkowo | dziesiętnie | szesnastkowo | dziesiętnie | szesnastkowo | dziesiętnie | szesnastkowo |
Unikod | 1126 | U+0466 | 1127 | U+0467 | 1128 | U+0468 | 1129 | U+0469 |
UTF-8 | 209 166 | D1 A6 | 209 167 | D1 A7 | 209 168 | D1 A8 | 209 169 | D1 A9 |
Odwołania znakowe SGML | Ѧ | Ѧ | ѧ | ѧ | Ѩ | Ѩ | ѩ | ѩ |
Źródło:[1][2][3][4] |
Wielki jus
Litera | Ѫ | ѫ | Ѭ | ѭ | ||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Nazwa w Unikodzie | CYRILLIC CAPITAL LETTER BIG YUS | CYRILLIC SMALL LETTER BIG YUS | CYRILLIC CAPITAL LETTER IOTIFIED BIG YUS | CYRILLIC SMALL LETTER IOTIFIED BIG YUS | ||||
Kodowanie | dziesiętnie | szesnastkowo | dziesiętnie | szesnastkowo | dziesiętnie | szesnastkowo | dziesiętnie | szesnastkowo |
Unikod | 1130 | U+046A | 1131 | U+046B | 1132 | U+046C | 1133 | U+046D |
UTF-8 | 209 170 | D1 AA | 209 171 | D1 AB | 209 172 | D1 AC | 209 173 | D1 AD |
Odwołania znakowe SGML | Ѫ | Ѫ | ѫ | ѫ | Ѭ | Ѭ | ѭ | ѭ |
Źródło:[5][6][7][8] |
Mały jus zamknięty
Litera | Ꙙ | ꙙ | Ꙝ | ꙝ | ||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Nazwa w Unikodzie | CYRILLIC CAPITAL LETTER CLOSED LITTLE YUS | CYRILLIC SMALL LETTER CLOSED LITTLE YUS | CYRILLIC CAPITAL LETTER IOTIFIED CLOSED LITTLE YUS | CYRILLIC SMALL LETTER IOTIFIED CLOSED LITTLE YUS | ||||
Kodowanie | dziesiętnie | szesnastkowo | dziesiętnie | szesnastkowo | dziesiętnie | szesnastkowo | dziesiętnie | szesnastkowo |
Unikod | 42584 | U+A658 | 42585 | U+A659 | 42588 | U+A65C | 42589 | U+A65D |
UTF-8 | 234 153 152 | EA 99 98 | 234 153 153 | EA 99 99 | 234 153 156 | EA 99 9C | 234 153 157 | EA 99 9D |
Odwołania znakowe SGML | Ꙙ | Ꙙ | ꙙ | ꙙ | Ꙛ | Ꙝ | ꙛ | ꙝ |
Źródło:[9][10][11][12] |
Wielki jus zamknięty
Litera | Ꙛ | ꙛ | ||
---|---|---|---|---|
Nazwa w Unikodzie | CYRILLIC CAPITAL LETTER BLENDED YUS | CYRILLIC SMALL LETTER BLENDED YUS | ||
Kodowanie | dziesiętnie | szesnastkowo | dziesiętnie | szesnastkowo |
Unikod | 42586 | U+A65A | 42587 | U+A65B |
UTF-8 | 234 153 154 | EA 99 9A | 234 153 155 | EA 99 9B |
Odwołania znakowe SGML | Ꙛ | Ꙛ | ꙛ | ꙛ |
Źródło:[13][14] |
Zobacz też
![]() | Zobacz hasło jus w Wikisłowniku |
Przypisy
- ↑ Cyrillic Capital Letter Little Yus. symbl.cc. [dostęp 2018-08-23].
- ↑ Cyrillic Small Letter Little Yus. symbl.cc. [dostęp 2018-08-23].
- ↑ Cyrillic Capital Letter Iotified Little Yus. symbl.cc. [dostęp 2018-08-23].
- ↑ Cyrillic Small Letter Iotified Little Yus. symbl.cc. [dostęp 2018-08-23].
- ↑ Cyrillic Capital Letter Big Yus. symbl.cc. [dostęp 2018-08-23].
- ↑ Cyrillic Small Letter Big Yus. symbl.cc. [dostęp 2018-08-23].
- ↑ Cyrillic Capital Letter Iotified Big Yus. symbl.cc. [dostęp 2018-08-23].
- ↑ Cyrillic Small Letter Iotified Big Yus. symbl.cc. [dostęp 2018-08-23].
- ↑ Cyrillic Capital Letter Closed Little Yus. symbl.cc. [dostęp 2018-08-23].
- ↑ Cyrillic Small Letter Closed Little Yus. symbl.cc. [dostęp 2018-08-23].
- ↑ Cyrillic Capital Letter Iotified Closed Little Yus. symbl.cc. [dostęp 2018-08-23].
- ↑ Cyrillic Small Letter Iotified Closed Little Yus. symbl.cc. [dostęp 2018-08-23].
- ↑ Cyrillic Capital Letter Blended Yus. symbl.cc. [dostęp 2018-08-23].
- ↑ Cyrillic Small Letter Blended Yus. symbl.cc. [dostęp 2018-08-23].
- p
- d
- e
Podstawowe litery i litery używane w językach słowiańskich | |
---|---|
Inne litery | |
Litery nieużywane współcześnie | |
Digrafy |
|
Trigrafy | |
Tetragrafy |
|
Pentagrafy | |
Elementy systemu liczbowego i inne znaki |
|
- Zobacz też
- Lista liter cyrylicy
- Głagolica
- ISO 9
- БРЭ: 4933531