Popłoch pospolity
![]() | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | astropodobne | ||
Rząd | astrowce | ||
Rodzina | astrowate | ||
Podrodzina | Carduoideae | ||
Rodzaj | popłoch | ||
Gatunek | popłoch pospolity | ||
Nazwa systematyczna | |||
Onopordum acanthium L. Sp. Pl. 827. 1753 | |||
Synonimy | |||
| |||
|
Popłoch pospolity (Onopordum acanthium L.) – gatunek rośliny należący do rodziny astrowatych.
Rozmieszczenie geograficzne
Pochodzi z obszaru śródziemnomorsko-irano-turańskiego[4]. Rozprzestrzenił się jednak i obecnie poza Antarktydą występuje na wszystkich kontynentach i na wielu wyspach[5]. W Europie najstarsze znaleziska archeologiczne pochodzą z epoki żelaza (okres halsztadzki)[4]. W XIX wieku do Ameryki Północnej i Australii. Na kontynentach tych stał się uciążliwym chwastem[6]. We florze Polski jest archeofitem, dość pospolicie występującym na całym niżu i w niższych położeniach górskich[4].
Morfologia
- Łodyga
- Wzniesiona, gruba, rozgałęziająca się, o wysokości 0,3–2 m. Jest szeroko i kolczasto oskrzydlona oraz wełnisto owłosiona[7].
- Liście
- Szarozielone. Dolne krótkoogonkowe, o długości do 30 cm, szerokoeliptyczne i zatokowo klapowane, a brzegi blaszki liściowej mają kolczasto ząbkowane. Górne są podługowate lub wąskoeliptyczne, o blaszce na brzegach zatokowato wykrawanej i również kolczasto ząbkowanej. Podobnie jak łodyga są biało, wełnisto owłosione. Wszystkie liście zbiegają po łodydze[4].
- Kwiaty
- Zebrane w duże (3–5 cm długości i szerokości) koszyczki pojedynczo wyrastające na szczytach pędów. Okrywa jest równowąska, o purpurowych, odstających i kłujących listkach (2–4 mm szerokości). Mięsiste dno koszyczka bez plewinek. Znajdują się w nim głębokie dołeczki o ząbkowanych brzegach. Wszystkie kwiaty w koszyczku są jasnopurpurowe, rurkowate, o koronie do 2 cm długiej[8][9].
- Owoc
- O długości do 6 mm, jajowaty, czworokanciasty z uciętym szczytem, poprzecznymi zmarszczkami i szczecinkowatym puchem kielichowym dwukrotnie dłuższym od owocu[4].
- Roczna rozeta liściowa
- Oskrzydlona łodyga
- Kwiatostan
- Owoce
Biologia i ekologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a5/20110627Onopordum_acanthium1.jpg/220px-20110627Onopordum_acanthium1.jpg)
- Rozwój
- Roślina dwuletnia, hemikryptofit. W pierwszym roku wytwarza różyczkę liściową, która zimuje. W drugim roku wyrasta z niej pęd kwiatowy. Po wydaniu owoców roślina obumiera[4]. Roślina miododajna. Kwitnie od lipca do sierpnia, ma przedprątne kwiaty[10]. Roślina wiatrosiewna, wytwarzająca od 8400 do 40 tys. nasion[6].
- Siedlisko
- Siedliska ruderalne: przydroża, przychacia, pastwiska, nieużytki, kamieniołomy, tereny kolejowe. Występuje najczęściej na glebach piaszczystych w miejscach słonecznych, suchych i ciepłych[4]. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla zespołu roślinnego Onopordetum acanthii[11].
- Cechy fitochemiczne
- Roślina trująca: ziele oraz korzeń zawierają olejki eteryczne, flawonoidy, pochodne kumaryny, żywicę, inulinę i śladowe ilości alkaloidów[9].
- Genetyka i zmienność
- Liczba chromosomów (2n = 34[12]. W Europie Środkowej i Zachodniej oprócz formy typowej występują dwa podgatunki: subsp. ceretanum (Sennen) Arènes, subsp. gautieri (Rouy) Bonnier[3]. Gatunek ten tworzy też szereg mieszańców z innymi gatunkami z rodzaju, występują one jednak poza granicami Polski[13].
- Korelacje międzygatunkowe
- Pasożytują na nim niektóre gatunki grzybów: Golovinomyces depressus i Podosphaera xanthii powodujące mączniaka prawdziwego, Puccinia acanthii powodujący rdzę[14] i Ramularia cynarae emend powodujący plamistość liści[15]. Na pędach żeruje kilka gatunków mszyc, owadów minujących i innych, na kwiatach niektóre gatunki muchówek[14].
Zastosowanie i uprawa
- Ze względu na swoje szarozielone ubarwienie bywa uprawiany jako roślina ozdobna. Wymaga przepuszczalnej gleby i słonecznego stanowiska. Jest w pełni mrozoodporny. Uprawia się go z nasion lub przez odrosty korzeniowe[16].
- Nieco gorzkie korzenie, a także młode odrośla, przyrządza się jako jarzynę. Wielkie koszyczki kwiatowe nadają się w młodym stanie do przyrządzania jak karczochy. Podobnie spożywane jest mięsiste dno koszyczka, które zawiera zamiast skrobi znacznie zdrowszą dla diabetyków inulinę[7].
Udział w kulturze
Popłoch w dawnych tekstach polskich nazywany był ostem lub akantem[17]. Prawdopodobnie ze względu na ozdobny charakter, popłoch pospolity jest współcześnie utożsamiany z ostem będącym rośliną-symbolem narodowym Szkocji, choć pierwowzorem tego symbolu raczej był ostrożeń lancetowaty[18]. Widnieje na najważniejszym odznaczeniu Szkocji – Orderze Ostu, poza tym jest motywem obecnym w zdobieniach budynków, pamiątek i strojów szkockich. Niektórzy używanie nazwy oset w polskiej nazwie symbolu tłumaczą niezręcznością w skojarzeniu Najstarszego i Najszlachetniejszego Orderu szkockiego z popłochem, czyli paniką[19][20]. Jest to jednak przykład stosowania nazwy popularnej, która nie jest zgodna ze współcześnie przyjmowaną nazwą botaniczną, gdyż zarówno popłoch pospolity, jak i ostrożeń lancetowaty potocznie uznawane są za odmiany ostów[18].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-04-15] (ang.).
- ↑ a b The Plant List. [dostęp 2018-03-27].
- ↑ a b c d e f g Barbara Sudnik-Wójcikowska: Rośliny synantropijne. Warszawa: Multico, 2011. ISBN 978-83-7073-514-2. OCLC 948856513.
- ↑ Discover Life Maps. [dostęp 2018-03-27].
- ↑ a b Global Invasive Species Database: Onopordum acanthium. 2005. [dostęp 2007-12-04]. (ang.).
- ↑ a b Jürke Grau: Zioła i owoce leśne. Reinhard Jung, Bertram Münker. Warszawa: Świat Książki, 1996. ISBN 83-7129-274-0.
- ↑ Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński: Rośliny polskie. Warszawa: PWN, 1953.
- ↑ a b Jakub Mowszowicz: Flora jesienna. Przewodnik do oznaczania dziko rosnących jesiennych pospolitych roślin zielnych. Warszawa: WSiP, 1986. ISBN 83-02-00607-6.
- ↑ Olga Seidl, Józef Rostafiński: Przewodnik do oznaczania roślin. Warszawa: PWRiL, 1973.
- ↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
- ↑ Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
- ↑ J.-P. Lonchamp: Index Synonymique de la Flore de France. 1999. [dostęp 2007-12-04]. (fr.).
- ↑ a b Plant parasites of Europe. [dostęp 2018-03-27]. (ang.).
- ↑ Malcolm Storey: Onopordum acanthium L. (Cotton Thistle). [w:] BioInfo (UK) [on-line]. [dostęp 2018-03-27].
- ↑ GeoffreyG. Burnie GeoffreyG. i inni, Botanica. Ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag GmbH, 2005, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134 .
- ↑ Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich: zawierający ludowe oraz ..., Tom 1 i 2. Warszawa: Nakładem Autora; Skład Główny w Warszawie w księgarni E. Wendego i S-ki, 1894, s. 537.
- ↑ a b PiotrP. Panek PiotrP., Przepędzanie czarta z ostu, czyli co właściwie jadał Kłapouchy w Ponurym Zakątku [online], Pulsar, 15 maja 2022 [dostęp 2023-02-23] .
- ↑ Szkocja.net: Oset – symbol Szkocji. 2007. [dostęp 2007-12-04]. (pol.).
- ↑ R. Antoszewski: Order Ostu. 2007. [dostęp 2007-12-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (31 października 2007)]. (pol.).
- BioLib: 41452
- EoL: 819830
- EUNIS: 159350
- Flora of China: 200024335
- Flora of North America: 200024335
- FloraWeb: 3931
- GBIF: 3094900
- identyfikator iNaturalist: 78259
- IPNI: 235234-1
- ITIS: 38140
- NCBI: 92915
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): gcc-90654
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:235234-1
- Tela Botanica: 44921
- identyfikator Tropicos: 2702917
- USDA PLANTS: ONAC
- CoL: 49LG8