Szarłat zwisły
![]() | |||||
Systematyka[1][2] | |||||
Domena | eukarionty | ||||
---|---|---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||||
Podkrólestwo | |||||
Nadgromada | |||||
Gromada | |||||
Podgromada | |||||
Nadklasa | okrytonasienne | ||||
Klasa | Magnoliopsida | ||||
Nadrząd | goździkopodobne | ||||
Rząd | goździkowce | ||||
Rodzina | szarłatowate | ||||
Rodzaj | szarłat | ||||
Gatunek | szarłat zwisły | ||||
Nazwa systematyczna | |||||
Amaranthus caudatus L. Sp. Pl. 990 1753[3] | |||||
| |||||
| |||||
|
Szarłat zwisły, szarłat ogrodowy (Amaranthus caudatus L.) – gatunek rośliny z rodziny szarłatowatych. Roślina nie jest znana ze stanowisk naturalnych. Uznaje się, że pochodzi z Ameryki Środkowej lub Południowej i spokrewniona jest z szarłatem prostym (Amaranthus hybridus)[4]. Jest szeroko rozpowszechniona w uprawie jako roślina ozdobna i dostarczająca jadalnych nasion.
Historia
Szarłat zwisły razem z szarłatem wyniosłym były uprawiane przez ludy zamieszkujące środkową i południową Amerykę. Stanowiły tam jedno z głównych źródeł pożywienia, obok papryki, tykwy, fasoli, nasion dioonu jadalnego oraz kukurydzy i komosy ryżowej. Podczas uroczystości spożywano ciastka wyrabiane z nasion szarłatu i ludzkiej krwi. Hiszpańscy konkwistadorzy uznali takie praktyki za profanację obrzędu komunii i hostii i pod karą ucięcia rąk[5] bądź nawet śmierci zakazali uprawy szarłatu. Usunięcie tego ważnego składnika diety przyczyniło się do rozpowszechnienia spożywania znacznie plenniejszej i łatwiejszej w uprawie, ale znacznie uboższej odżywczo kukurydzy. Na skutek odkrytych właściwości odżywczych nasion szarłatu, m.in. wyjątkowo wysokiej zawartości egzogennego aminokwasu – lizyny, w drugiej połowie XX wieku powrócono do uprawiania szarłatu jako rośliny jadalnej, obecnie uprawiany jest w Ameryce i Europie oraz w niektórych regionach Azji i Afryki[6]. Wcześniej rozpowszechniony został jako roślina ozdobna na całym świecie z wyjątkiem strefy klimatu umiarkowanego chłodnego i arktycznego[4].
Biologia i ekologia
Fotosynteza u szarłatu zachodzi według mechanizmu C4, co zabezpiecza przed fotooddychaniem i umożliwia rozwój na stanowiskach suchych[7]. Temperaturą optymalną do wegetacji jest 24-28°C, jednak rośliny dobrze znoszą temperatury dochodzące nawet do 50°C. Poniżej 8°C następuje zahamowanie wzrostu szarłatu, a w temperaturze 4°C rośliny ulegają nieodwracalnym uszkodzeniom. Szarłat zwisły pochodzący z Andów jest bardziej odporny na chłód niż szarłat wyniosły. Gatunki rodzaju Amarantus mogą swobodnie się krzyżować między sobą, co ułatwia zbliżona liczba chromosomów[6].
Morfologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/27/Amaranthus_caudatus_sl13.jpg/174px-Amaranthus_caudatus_sl13.jpg)
- Pokrój
- Roślina jednoroczna o umiarkowanie rozgałęziającym się pędzie, za młodu nieco owłosionym w górze, z wiekiem roślina naga. Osiąga od kilkudziesięciu cm do 1,5 m wysokości, rzadko nawet do 2,5 m[4].
- Liście
- Liście na ogonkach krótszych od blaszki, ta jajowatorombowata do szerokolancetowatej, o długości 5–15 cm i szerokości 2–10 cm. Blaszka całobrzega, u nasady zbiegająca, na szczycie ostra lub stępiona[4].
- Kwiaty
- Drobne, zebrane w tęgie, zwisające kłosy, tworzące wiechy złożone. Kwiatostany barwy czerwonej, fioletowej, białej, rzadziej zielonej lub żółtej. Kwiaty wsparte równowąskimi lub lancetowatymi przysadkami. Okwiat z 5 błoniastych listków o długości 1,5 do 2,5 mm, na szczycie ostrych lub stępionych. Słupek na szczycie z rozpostartymi lub odgiętymi trzema znamionami. W szczytowych częściach kwiatostanów skupione są kwiaty męskie, składające się z okwiatu i 5 pręcików[4].
- Owoce
- Szerokojajowata lub kulistawa torebka o długości 1,5–2,5 mm tkwiąca w trwałym okwiecie. Nasiono ciemnobrązowe, czarnobrązowe lub jaśniejsze – żółtawobiałe, kształtu soczewkowatego do kulistego o średnicy nieco ponad 1 mm. Powierzchnia nasiona gładka lub z rzadka punktowana[4].
Zastosowania
Wysoka zawartość białka i brak glutenu czyni nasiona szarłatu atrakcyjnym pożywieniem, szczególnie dla wegetarian i osób chorych na celiakię, co przyczynia się do rozpowszechniania upraw tej rośliny na świecie. Ze względu na obecność drobnoziarnistej skrobi i licznych antyoksydantów, takich jak rutyna i izokwercytryna, jest wykorzystywany w przemyśle farmaceutycznym i kosmetycznym. W klimacie umiarkowanym, panującym w Europie Środkowej, gdzie dobowa amplituda temperatur nie jest tak wysoka jak w rejonach Andów, szarłat zwisły nie owocuje, dlatego w tym rejonie może być uprawiany wyłącznie jako roślina ozdobna lub na zieloną masę[6]. Ponadto szarłat jest źródłem lektyny, amarantyny (ACA), aglutyniny używanej jako sonda histochemiczna. Umożliwia ona wykrywanie ognisk nieprawidłowych podziałów komórek w zespołach raka jelita grubego[8].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Caryophyllales, [w:] Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2017-02-25] (ang.).
- ↑ a b Amaranthus caudatus L.. [w:] The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2017-02-25].
- ↑ a b c d e f Amaranthus caudatus Linnaeus. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2017-02-25].
- ↑ Sam Eaton: Alt staple lunch: Mexicans push return of an ancient grain. [w:] PRI Public Radio International [on-line]. 2013-07-01. [dostęp 2017-06-05]. (ang.).
- ↑ a b c KarolinaK. Śmigerska KarolinaK., Badania nad doskonaleniem uprawy na nasiona szarłatu krwistego (Amaranthus cruentus L.) odmiany Rawa, EwaE. Jendrzejczak (red.), Bydgoszcz: Uniwersytet Technologiczno-Przyrodniczy w Bydgoszczy, 2016 .
- ↑ Amaranthaceae, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2022-10-05] (ang.).
- ↑ C.R.C.R. Boland C.R.C.R. i inni, Use of the Lectin from Amaranthus caudatus as a Histochemical Probe of Proliferating Colonic Epithelial Cells, „Cancer Research”, 51 (2), 1991, s. 657–665, ISSN 0008-5472, PMID: 1985783 [dostęp 2017-05-20] (ang.).
- Britannica: plant/love-lies-bleeding
- Catalana: 0173293
- BioLib: 38738
- EoL: 585504
- EUNIS: 150894
- Flora of China: 200006980
- Flora of North America: 200006980
- FloraWeb: 6590
- GBIF: 6109611
- identyfikator iNaturalist: 75392
- IPNI: 316347-2
- ITIS: 20726
- NCBI: 3567
- Plant Finder: 275660
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-2632762
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:316347-2
- Tela Botanica: 3936
- identyfikator Tropicos: 1100004
- USDA PLANTS: AMCA3
- CoL: CGZ8