Trybunał inkwizycji na Malcie
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3d/Inquisitor_Palace_Birgu_2012_n01.jpg/220px-Inquisitor_Palace_Birgu_2012_n01.jpg)
Trybunał inkwizycji na Malcie – trybunał inkwizycji rzymskiej, mający swą siedzibę na rządzonej od 1530 przez joannitów Malcie. Istniał w latach 1561–1798. Od 1574 inkwizytor maltański był jednocześnie przedstawicielem dyplomatycznym Stolicy Apostolskiej na Malcie i jedną z trzech najważniejszych osób na wyspie.
Historia
W średniowieczu Malta należała do królestwa Sycylii i jako taka uznawana była za część Włoch. W związku z tym wyspa podlegała nominalnej jurysdykcji inkwizytorów sycylijskich. Poza dwoma krótkotrwałymi wizytami delegatów inkwizycji (w 1433 i 1485/86), nie ma jednak dowodów na efektywne wykonywanie przez nią swych uprawnień na Malcie przed jej przejściem pod władzę zakonu joannitów w 1530[1].
Początki działalności inkwizycyjnej na Malcie wiążą się z osobą Domingo Cubellesa, biskupa maltańskiego w latach 1540–1566. W 1545, działając w ramach swych tradycyjnych prerogatyw jako biskupa diecezjalnego, wszczął śledztwo przeciwko francuskiemu duchownemu Franciszkowi Gesualdo i jego zwolennikom, zakończone rok później straceniem Francuza i wymierzeniem łagodniejszych kar jego zwolennikom. W reakcji na to wydarzenie wielki mistrz zakonu joannitów powołał wewnąrzzakonną komisję ds. pilnowania ortodoksji rycerzy zakonnych (1553). Członkowie zakonu nie podlegali bowiem jurysdykcji biskupa. W międzyczasie jednak sytuacja na Malcie zwróciła uwagę Kongregacji Świętego Oficjum. W 1558 na Maltę przybył komisarz Kongregacji, dominikanin Angelo Zampa da Cremona (późniejszy inkwizytor Mediolanu), który po kilkumiesięcznym pobycie sporządził dla Kongregacji raport wskazujący na konieczność utworzenia na wyspie trybunału inkwizycyjnego[2][3].
21 listopada 1561 papież Pius IV ustanowił na Malcie trybunał inkwizycji, a jego przewodniczącym mianował biskupa Cubellesa. Brewe papieskie zostało ogłoszone na Malcie w czerwcu 1562. Podczas wielkiego oblężenia wyspy przez Turków w 1565 działalność trybunału została jednak zawieszona, a po śmierci Cubellesa w 1566 nastała kilkuletnia sediswakancja na stanowisku biskupa i inkwizytora, zakończona mianowaniem w listopadzie 1572 nowego biskupa Martina Royasa, który kilka miesięcy później również został inkwizytorem[4][5].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6a/CHIGI_FABIO.jpg/150px-CHIGI_FABIO.jpg)
Połączenie stanowisk biskupa diecezjalnego i inkwizytora oznaczało, że biskup w sprawach dotyczących wiary uzyskał jurysdykcję nad rycerzami zakonnymi, to zaś oznaczało wzmocnienie jego pozycji. Z tego względu władze zakonu dążyły do zmiany tego stanu rzeczy i w końcu odniosły sukces. W 1574 papież Grzegorz XIII rozdzielił obie funkcji i mianował Pietro Dusinę, dotychczasowego wikariusza archidiecezji neapolitańskiej, inkwizytorem i delegatem apostolskim na Malcie. Od tej pory wszyscy kolejni inkwizytorzy maltańscy byli także delegatami, czyli przedstawicielami dyplomatycznymi Stolicy Apostolskiej na wyspie[6][7].
Urząd inkwizytora maltańskiego, z racji swego powiązania z dyplomacją, był dla wielu sprawujących go duchownych jednym z pierwszych kroków do dalszej kariery. Dwóch inkwizytorów osiągnęło godność papieską (Fabio Chigi, inkwizytor w latach 1634–1639, następnie papież Aleksander VII oraz Antonio Pignatelli, inkwizytor w latach 1646–1649, następnie papież Innocenty XII), dwudziestu pięciu zostało kardynałami, a osiemnastu biskupami[6]. Stałym elementem funkcjonowania ich trybunału była rywalizacja o wpływy z władzami zakonnymi oraz biskupem[8].
W 1639 na Malcie doszło do egzekucji dwóch mężczyzn oskarżonych o apostazję na islam[9]. Dziewiętnaście lat później na wyspie aresztowano dwie Angielki należące do wspólnoty kwakrów, które przybyły tam głosić swoją wiarę. Spędziły one cztery lata w więzieniu ale ostatecznie zostały zwolnione[10].
W XVIII wieku inkwizycja maltańska, w przeciwieństwie do wielu innych trybunałów, utrzymywała bardzo wysoki poziom aktywności i to w zasadzie do samego końca swego istnienia. W latach 1744–1798 przeciętnie wszczynanych było około 55 dochodzeń rocznie[11].
Inkwizycja na Malcie została zniesiona w roku 1798 w wyniku zajęcia wyspy przez wojska rewolucyjnej Francji. Już 26 maja 1798 inkwizytor Giulio Carpegna opuścił wyspę z uwagi na spodziewaną inwazję francuskiej floty. W następnym miesiącu Francuzi faktycznie zajęli Maltę i 13 lipca 1798 okupacyjne władze wydały dekret o rozwiązaniu sądów kościelnych, w tym inkwizycji[12][13].
Organizacja
Na czele trybunału stał inkwizytor, który od 1574 był zawsze jednocześnie delegatem apostolskim, czyli papieskim przedstawicielem dyplomatycznym, stojącym w hierarchii o stopień niżej niż nuncjusz apostolski. Funkcję tę sprawował zawsze świecki duchowny, niekoniecznie jednak ksiądz. Wielu maltańskich inkwizytorów było zwykłymi klerykami. W jednym przypadku zdarzyło się, że urzędujący delegat apostolski i inkwizytor został wyświęcony na biskupa (w 1635 Fabio Chigi został biskupem Nardo). Z reguły inkwizytorzy wywodzili się z wyższych warstw społecznych[6][14][15]. Rezydencja inkwizytora znajdowała się w okazałym pałacu koło kościoła św. Wawrzyńca w porcie Birgu[16][17].
Głównym pomocnikiem inkwizytora był asesor. Na sąsiadującej z Maltą wyspie Gozo inkwizytora reprezentował zastępca, tytułowany jako komisarz albo proinkwizytor. Wielu mieszkańców wyspy należało do grona zauszników trybunału (tzw. familiari), co wiązało się z licznymi przywilejami[18][16].
Archiwum
Maltański trybunał jest jednym z nielicznych trybunałów inkwizycji rzymskiej, którego archiwum przetrwało w niemal nienaruszonym stanie. Wprawdzie w 1798, w związku z inwazją francuską, władze kościelne rozważały zniszczenie dokumentacji inkwizycyjnej, ale ostatecznie została ona jedynie przeniesiona do pałacu biskupiego. Obecnie archiwum to (Archivum Inquisitionis Melitensis) przechowywane jest w Mdinie[6][19][20].
Pomimo zachowania w bardzo dobrym stanie, archiwum maltańskie jest ciągle jeszcze słabo zbadane przez historyków. Nie opublikowano jak dotąd całościowych statystyk dotyczących działalności inkwizycyjnej na wyspie, a jedynie statystyki cząstkowe. Wiadomo, że w latach 1546–1581 maltańscy biskupi oraz inkwizytorzy otrzymali denuncjacje dotyczące 497 osób[21][19], z czego jedna została skazana na śmierć. Wyrok śmierci dotyczył francuskiego księdza skazanego za herezję przez biskupa Cubellesa w 1546[22]. W latach 1577–1670 tutejszy trybunał otrzymał 3928 denuncjacji, jednak przeprowadził jedynie 2104 procesy[23]. Z kolei w końcowym okresie działalności, tj. w latach 1744–1798 trybunał inkwizycyjny otrzymał aż 3620 denuncjacji dotyczących 3049 osób. Nikogo nie skazano na śmierć i jedynie w 148 przypadkach zastosowano areszt wobec podejrzanych[24][25][19].
Oprócz egzekucji księdza Gesualdo w 1546, inkwizycja maltańska wydała prawdopodobnie tylko pięć wyroków śmierci, z czego zaledwie dwa zostały wykonane. W 1639 dwie osoby zostały stracone za apostazję na islam. Dwa inne wyroki zapadłe w 1575 nie zostały wykonane, gdyż oskarżeni uciekli i jedynie dokonano symbolicznej egzekucji (in effigie). Ostatni wyrok śmierci na Malce został wydany zaocznie przez inkwizytora Tommaso Ruffo (1694–1698) wobec kleryka, który przeszedł na islam i opuścił wyspę[26].
Inkwizytorzy maltańscy (1561–1798)
Między rokiem 1561 a 1798 urząd inkwizytora maltańskiego sprawowało łącznie 63 duchownych. Dwaj inni otrzymali wprawdzie nominacje ale na Maltę nigdy nie przybyli[27].
Biskupi maltańscy (1561–1574)
- Domingo Cubelles (21 października 1561 – 22 listopada 1566)
- Martin Royas da Porta Tubeo (20 marca 1573 – 3 lipca 1574)
Delegaci apostolscy (1574–1798)
- Pietro Dusina (3 lipca 1574 – 20 kwietnia 1575)
- Pier Santo Humano (20 kwietnia 1575 – 23 czerwca 1576)
- Rinaldo Corso (23 czerwca 1576 – 1579)
- Domenico Petrucci (1579 – 1580)
- Federico Cefalotto (1580 – 1583)
- Pier Francesco Costa (listopad 1583 – 27 listopada 1584)
- Ascanio Libertano (27 listopada 1584 – 1587)
- Giovanbattista Petralata (1587 – 21 lipca 1587)
- Paolo Bellardito (15 września 1587 – marzec 1591)
- Angelo Gemmario (marzec 1591 – sierpień 1591)
- Paolo Bellardito [ponownie] (sierpień 1591 – 1 marca 1592)
- Giovanni Ludovico Dell’Armi (12 maja 1592 – 3 lipca 1595)
- Innocenzo del Bufalo-Cancellieri (3 lipca 1595 – 27 marca 1598)
- Antonio Ortensio (27 marca 1598 – 27 września 1600)
- Fabrizio Veralli (27 września 1600 – 24 maja 1605)
- Ettore Diotallevi (24 maja 1605 – styczeń 1607)
- Leonetto Della Corbara (styczeń 1607 – 15 października 1608)
- Evangelista Carbonese (15 października 1608 – 14 marca 1614)
- Fabio Delagonessa (14 marca 1614 – 10 maja 1619)
- Antonio Tornielli (10 maja 1619 – kwiecień 1621)
- Paolo Torelli (kwiecień 1621 – 12 czerwca 1623)
- Carlo Bovi (12 czerwca 1623 – 7 maja 1624)
- Onorato Visconti (7 maja 1624 – 19 lutego 1627)
- Nicolo Herrera (19 lutego 1627 – 29 maja 1630)
- Ludovico Serristori (29 maja 1630 – 10 października 1631)
- Martino Alfieri (10 października 1631 – 23 kwietnia 1634)
- Fabio Chigi, od 1635 biskup Nardo (23 kwietnia 1634 – 13 kwietnia 1639)
- Giovanni Battista Gori Pannellini (13 kwietnia 1639 – 24 października 1646)
- Antonio Pignatelli (24 października 1646 – 27 marca 1649)
- Carlo Cavalletti (27 marca 1649 – 16 maja 1652)
- Federico Borromeo (13 listopada 1652 – 29 sierpnia 1654)
- Stefano Brancaccio (9 grudnia 1654 - kwiecień 1655), nie objął urzędu
- Giulio Degli Oddi (kwiecień 1655 – maj 1658)
- Girolamo Casanate (wrzesień 1658 – 5 lipca 1663)
- Galeazzo Marescotti (5 lipca 1663 – kwiecień 1666)
- Angelo Maria Ranuzzi (27 października 1666 – 24 marca 1668)
- Carlo Bichi (24 marca 1668 – 7 maja 1670)
- Giovanni Tempi (7 maja 1670 – luty 1672)
- Raniero Pallavicini (luty 1672 – 17 grudnia 1676)
- Ercole Visconti (17 grudnia 1676 – 27 maja 1678)
- Giacomo Cantelmi (27 maja 1678 – 30 kwietnia 1683)
- Innico Caracciolo (30 kwietnia 1683 – 2 czerwca 1686)
- Tommaso Vidoni (2 czerwca 1686 – 3 kwietnia 1690)
- Francesco Acquaviva d’Aragona (12 grudnia 1690 – 19 kwietnia 1694)
- Tommaso Ruffo (21 maja 1694 – 12 stycznia 1698)
- Giacomo Filiberto Ferrero di Messerano (22 listopada 1698 – 7 czerwca 1703)
- Giorgio Spinola (4 lipca 1703 – 15 czerwca 1706)
- Giacomo Caracciolo (30 czerwca 1706 – 7 kwietnia 1710)
- Raniero d'Elci (24 lutego 1711 – 26 października 1715)
- Lazzaro Pallavicini (maj 1718 – 12 lipca 1719)
- Antonio Ruffo (marzec 1720 – maj 1728)
- Fabrizio Serbelloni (czerwiec 1728 – lipiec 1730)
- Giovanni Francesco Stoppani (19 listopada 1730 – 4 kwietnia 1735)
- Carlo Francesco Durini (4 kwietnia 1735 – luty 1739)
- Ludovico Gualterio (9 kwietnia 1739 – 11 listopada 1743)
- Paolo Passionei (11 listopada 1743 – 4 grudnia 1753)
- Gregorio Salviati (4 grudnia 1753 – 19 marca 1759)
- Angelo Durini (7 grudnia 1759 – 8 października 1766)
- Giovanni Ottavio Mancinforte Sperelli (8 października 1766 – 22 marca 1771)
- Antonio Lante (22 marca 1771 – 11 czerwca 1777)
- Antonio Felice Zondadari (11 czerwca 1777 – 14 lutego 1785)
- Alessio Falconieri (14 lutego 1785 - 5 lipca 1785), nie objął urzędu
- Giovanni Filippo Gallarati Scotti (5 lipca 1785 – 7 sierpnia 1792)
- Giulio Carpegna (7 sierpnia 1792 – 13 lipca 1798)
Przypisy
- ↑ Bonnici 1986 ↓, s. 64-70.
- ↑ Bonnici 1986 ↓, s. 70-75.
- ↑ Mercieca 2011 ↓, s. 454.
- ↑ Bonnici 1986 ↓, s. 75.
- ↑ Mercieca 2011 ↓, s. 454-455.
- ↑ a b c d Black 2009 ↓, s. 46.
- ↑ Mercieca 2011 ↓, s. 455.
- ↑ Mercieca 2011 ↓, s. 458 i nast..
- ↑ Ciappara 1998 ↓, s. 289.
- ↑ Black 2009 ↓, s. 48.
- ↑ Ciappara 1998 ↓, s. passim.
- ↑ Black 2009 ↓, s. 55.
- ↑ Del Col 2010 ↓, s. 734.
- ↑ Del Col 2010 ↓, s. 745.
- ↑ Mercieca 2011 ↓, s. 455, 474-475.
- ↑ a b Black 2009 ↓, s. 46-47.
- ↑ Welcome to the Maltese Islands & Discover Cottonera [online], www.discovermalta.org [dostęp 2017-11-20] .
- ↑ Mercieca 2011 ↓, s. 474 i nast..
- ↑ a b c Del Col 2010 ↓, s. 702.
- ↑ por. Archivum Inquisitionis Melitensis (A. I. M.). Hill Museum & Manuscript Library. [dostęp 2013-01-08]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-02-16)]. (ang.).
- ↑ Ciappara 1998 ↓, s. 108.
- ↑ Bonnici 1986 ↓, s. 73.
- ↑ Brogini 2005 ↓, s. 54-56.
- ↑ Ciappara 1998 ↓, s. 51-54, 333-352.
- ↑ Black 2009 ↓, s. 265.
- ↑ Ciappara 1998 ↓, s. 288-289.
- ↑ Lista ułożona według danych na stronie: Inquisitors and Apostolic Delegates 1561–1798.
Bibliografia
- ChristopherCh. Black ChristopherCh., The Italian Inquisition, New Haven & Londyn: Yale University Press, 2009, s. 45-48, ISBN 978-0-300-11706-6 .
- AlexanderA. Bonnici AlexanderA., Medieval Inquisition in Malta 1433-1561, „Hyphen, a journal of Melitensia and the humanities”, VI-2, 1986, s. 61-75 .
- AnneA. Brogini AnneA., Malte, frontière de chrétienté (1530-1670), Rzym: Publications de l’École française de Rome, 2005, ISBN 978-2-7283-0997-9 .
- FransF. Ciappara FransF., Society and Inquisition in Malta 1743–1798, Durham University, 1998 .
- AndreaA. Del Col AndreaA., L’Inquisizione in Italia, Mediolan: Oscar Mondadori, 2010, ISBN 978-88-04-53433-4 .
- SimonS. Mercieca SimonS., How Was Judicial Power Balanced in Malta in Early Modern Times? A Cursory Look at the Maltese Legal System through a Historical Perspective, „Journal of Civil Law Studies”, 4 (2), 2011, s. 449-480 .
- p
- d
- e
Instytucje i urzędy centralne | |
---|---|
Inkwizycja rzymska w państwach włoskich |
|
Trybunały lokalne |
|
Inne |